Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng có khả năng giải bài tập, viết văn và trả lời gần như mọi câu hỏi, điều đáng lo không chỉ là trẻ có thể sử dụng công nghệ sai cách mà còn là các em có thể bỏ qua quá trình tự suy nghĩ để trưởng thành.
Cơ quan Nghiên cứu giáo dục Úc (AERO) khuyến nghị không sử dụng AI trong ba năm đầu cấp tiểu học. Với học sinh ở các lớp lớn hơn, việc ứng dụng công nghệ này cần được thực hiện thận trọng, có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên. Cơ quan này cảnh báo học sinh có thể hoàn thành bài tập tốt hơn nhờ AI nhưng chưa chắc đạt được kết quả tương tự khi phải tự làm bài trong các kỳ thi.
Theo tôi, đây là một khuyến nghị đáng suy ngẫm, nhất là khi AI đang ngày càng hiện diện trong đời sống học tập của trẻ em. Vấn đề không nằm ở việc AI thông minh đến đâu, mà ở chỗ chúng ta muốn trẻ phát triển thành những người biết sử dụng công nghệ hay những người không thể làm việc nếu thiếu công nghệ.
Cơ quan Nghiên cứu giáo dục Úc (AERO) khuyến nghị không sử dụng AI trong ba năm đầu cấp tiểu học. Với học sinh ở các lớp lớn hơn, việc ứng dụng công nghệ này cần được thực hiện thận trọng, có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên. Cơ quan này cảnh báo học sinh có thể hoàn thành bài tập tốt hơn nhờ AI nhưng chưa chắc đạt được kết quả tương tự khi phải tự làm bài trong các kỳ thi.
Theo tôi, đây là một khuyến nghị đáng suy ngẫm, nhất là khi AI đang ngày càng hiện diện trong đời sống học tập của trẻ em. Vấn đề không nằm ở việc AI thông minh đến đâu, mà ở chỗ chúng ta muốn trẻ phát triển thành những người biết sử dụng công nghệ hay những người không thể làm việc nếu thiếu công nghệ.
Khi có đáp án quá dễ dàng, trẻ còn muốn tự tìm lời giải?
Ở lứa tuổi tiểu học, học sinh không chỉ học kiến thức trong sách giáo khoa mà còn hình thành những năng lực nền tảng như đọc hiểu, diễn đạt, tư duy logic, giải quyết vấn đề và kiên trì trước khó khăn. Những năng lực này không tự nhiên xuất hiện chỉ vì trẻ biết nhiều đáp án. Chúng được hình thành qua quá trình thử nghiệm, mắc lỗi, điều chỉnh và tự tìm ra lời giải.
AI có thể giúp trẻ giải một bài toán, viết một đoạn văn hoặc giải thích một khái niệm khó hiểu chỉ trong vài giây. Đây rõ ràng là lợi thế nếu công nghệ được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, nếu trẻ thường xuyên giao toàn bộ nhiệm vụ cho AI, các em có thể hoàn thành bài tập mà chưa thực sự hiểu kiến thức, thậm chí không biết bắt đầu từ đâu khi phải tự giải quyết một vấn đề tương tự.
Điều đáng ngại là kết quả trước mắt có thể che lấp những hạn chế trong quá trình học tập. Một bài văn trôi chảy chưa chắc phản ánh khả năng diễn đạt của học sinh. Một lời giải chính xác cũng không đồng nghĩa với việc trẻ đã hiểu phương pháp. Khi sản phẩm cuối cùng trở thành thước đo duy nhất, người lớn rất dễ nhầm lẫn giữa việc hoàn thành nhiệm vụ và việc thực sự học được điều gì đó.
Tôi cho rằng đây mới là rủi ro cần được quan tâm đúng mức. Không phải cứ sử dụng AI là trẻ sẽ lười suy nghĩ, nhưng việc để AI liên tục làm thay những nhiệm vụ vốn giúp trẻ rèn luyện tư duy chắc chắn đặt ra câu hỏi về chất lượng học tập lâu dài.
AI có thể giúp trẻ giải một bài toán, viết một đoạn văn hoặc giải thích một khái niệm khó hiểu chỉ trong vài giây. Đây rõ ràng là lợi thế nếu công nghệ được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, nếu trẻ thường xuyên giao toàn bộ nhiệm vụ cho AI, các em có thể hoàn thành bài tập mà chưa thực sự hiểu kiến thức, thậm chí không biết bắt đầu từ đâu khi phải tự giải quyết một vấn đề tương tự.
Điều đáng ngại là kết quả trước mắt có thể che lấp những hạn chế trong quá trình học tập. Một bài văn trôi chảy chưa chắc phản ánh khả năng diễn đạt của học sinh. Một lời giải chính xác cũng không đồng nghĩa với việc trẻ đã hiểu phương pháp. Khi sản phẩm cuối cùng trở thành thước đo duy nhất, người lớn rất dễ nhầm lẫn giữa việc hoàn thành nhiệm vụ và việc thực sự học được điều gì đó.
Tôi cho rằng đây mới là rủi ro cần được quan tâm đúng mức. Không phải cứ sử dụng AI là trẻ sẽ lười suy nghĩ, nhưng việc để AI liên tục làm thay những nhiệm vụ vốn giúp trẻ rèn luyện tư duy chắc chắn đặt ra câu hỏi về chất lượng học tập lâu dài.
Không nên cấm trẻ tìm hiểu AI, nhưng phải dạy đúng cách
Dẫu vậy, khuyến nghị hạn chế AI ở những năm đầu tiểu học không nên bị hiểu thành việc trẻ em phải đứng ngoài cuộc cách mạng công nghệ. AI đang dần trở thành một công cụ phổ biến trong học tập và công việc. Khi lớn lên, trẻ sẽ cần hiểu công nghệ này có thể làm gì, giới hạn ở đâu và sử dụng như thế nào cho có trách nhiệm.
Theo tôi, cần phân biệt rõ hai việc: học về AI và dùng AI để làm thay việc học.
Học về AI có thể bắt đầu bằng những hoạt động đơn giản, phù hợp với lứa tuổi, giúp trẻ hiểu rằng máy tính có thể tạo ra câu trả lời nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh nhận biết thông tin đáng ngờ, đặt câu hỏi, so sánh câu trả lời với sách giáo khoa và giải thích bằng lời của mình những gì đã hiểu.
Theo tôi, cần phân biệt rõ hai việc: học về AI và dùng AI để làm thay việc học.
Học về AI có thể bắt đầu bằng những hoạt động đơn giản, phù hợp với lứa tuổi, giúp trẻ hiểu rằng máy tính có thể tạo ra câu trả lời nhưng không phải lúc nào cũng chính xác. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh nhận biết thông tin đáng ngờ, đặt câu hỏi, so sánh câu trả lời với sách giáo khoa và giải thích bằng lời của mình những gì đã hiểu.
Ngược lại, việc để học sinh sử dụng các công cụ AI mở một cách tự do, không có hướng dẫn, để giải bài tập hoặc tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh là câu chuyện khác. Trẻ nhỏ chưa có đủ kinh nghiệm để đánh giá độ tin cậy của mọi câu trả lời, trong khi nội dung do AI tạo ra đôi khi rất thuyết phục ngay cả khi chứa thông tin sai lệch.
Bởi vậy, thay vì chạy đua đưa AI vào mọi hoạt động giáo dục, nhà trường cần xác định rõ mục tiêu của từng lần sử dụng. Nếu mục tiêu là rèn luyện kỹ năng tính toán, viết câu hay lập luận, học sinh cần có cơ hội tự thực hiện trước khi nhận sự hỗ trợ. Nếu mục tiêu là tìm hiểu một chủ đề mới, AI có thể trở thành công cụ gợi mở, nhưng giáo viên vẫn cần giúp các em kiểm chứng và hiểu thông tin.
Điều Việt Nam cần quan tâm không chỉ là đưa AI vào trường học
Từ câu chuyện của Úc, tôi cho rằng giáo dục Việt Nam cũng cần tránh tâm lý xem việc ứng dụng AI càng sớm, càng rộng là một dấu hiệu của đổi mới. Công nghệ có thể hỗ trợ giáo dục, nhưng bản thân việc đưa công nghệ vào lớp học không tự động khiến chất lượng giáo dục được nâng lên.
Điều quan trọng hơn là phải xác định học sinh cần đạt được năng lực gì ở từng độ tuổi, hoạt động nào cần được thực hiện độc lập và hoạt động nào có thể sử dụng AI hỗ trợ. Giáo viên cũng cần có hướng dẫn rõ ràng để phân biệt việc sử dụng AI hợp lý với việc phụ thuộc vào công cụ này.
Phụ huynh có vai trò không kém phần quan trọng. Thay vì chỉ kiểm tra con đã hoàn thành bài tập hay chưa, cha mẹ nên quan tâm đến cách con giải quyết bài tập đó. Khi trẻ đưa ra một câu trả lời, hãy thử hỏi: Vì sao con nghĩ như vậy? Con có thể giải thích lại bằng lời của mình không? Nếu câu trả lời của AI sai thì con nhận ra bằng cách nào?
Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy có thể giúp trẻ hình thành thói quen tư duy độc lập và không tiếp nhận công nghệ một cách thụ động.
AI sẽ tiếp tục phát triển, và việc trẻ em tiếp xúc với công nghệ này có lẽ là điều khó tránh khỏi. Nhưng giáo dục không chỉ nhằm giúp trẻ làm được nhiều việc hơn trong thời gian ngắn hơn. Giáo dục còn phải giúp các em biết suy nghĩ, biết hoài nghi đúng lúc, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và có khả năng tự giải quyết vấn đề.
Một công cụ có thể đưa ra câu trả lời trong vài giây, nhưng không thể thay thế toàn bộ quá trình một đứa trẻ học cách tư duy. Vì vậy, điều cần làm không phải là chạy đua để trẻ sử dụng AI sớm nhất, mà là bảo đảm các em có đủ nền tảng để sử dụng công nghệ mà không đánh mất khả năng tự học và suy nghĩ độc lập.
Điều quan trọng hơn là phải xác định học sinh cần đạt được năng lực gì ở từng độ tuổi, hoạt động nào cần được thực hiện độc lập và hoạt động nào có thể sử dụng AI hỗ trợ. Giáo viên cũng cần có hướng dẫn rõ ràng để phân biệt việc sử dụng AI hợp lý với việc phụ thuộc vào công cụ này.
Phụ huynh có vai trò không kém phần quan trọng. Thay vì chỉ kiểm tra con đã hoàn thành bài tập hay chưa, cha mẹ nên quan tâm đến cách con giải quyết bài tập đó. Khi trẻ đưa ra một câu trả lời, hãy thử hỏi: Vì sao con nghĩ như vậy? Con có thể giải thích lại bằng lời của mình không? Nếu câu trả lời của AI sai thì con nhận ra bằng cách nào?
Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy có thể giúp trẻ hình thành thói quen tư duy độc lập và không tiếp nhận công nghệ một cách thụ động.
AI sẽ tiếp tục phát triển, và việc trẻ em tiếp xúc với công nghệ này có lẽ là điều khó tránh khỏi. Nhưng giáo dục không chỉ nhằm giúp trẻ làm được nhiều việc hơn trong thời gian ngắn hơn. Giáo dục còn phải giúp các em biết suy nghĩ, biết hoài nghi đúng lúc, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và có khả năng tự giải quyết vấn đề.
Một công cụ có thể đưa ra câu trả lời trong vài giây, nhưng không thể thay thế toàn bộ quá trình một đứa trẻ học cách tư duy. Vì vậy, điều cần làm không phải là chạy đua để trẻ sử dụng AI sớm nhất, mà là bảo đảm các em có đủ nền tảng để sử dụng công nghệ mà không đánh mất khả năng tự học và suy nghĩ độc lập.
