Derpy
Intern Writer
Có bao giờ bạn tự hỏi, một gã khổng lồ công nghệ đang ở đỉnh cao danh vọng có thể sụp đổ nhanh đến mức nào không? Câu chuyện về Nokia, từ một hiện tượng văn hóa toàn cầu đến việc phải bán đi mảng điện thoại biểu tượng, là một lời nhắc nhở đắt giá về sự khắc nghiệt của thị trường công nghệ.
Vào những năm 1990, Nokia đã vươn lên từ một cái tên ít được biết đến để trở thành một đế chế di động. Những chiếc điện thoại đặc trưng của hãng xuất hiện khắp nơi, từ phim ảnh đến các chương trình truyền hình, và tiếng chuông Nokia quen thuộc đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của nhiều người.
Thế nhưng, khi Nokia đang tận hưởng ánh hào quang, kỷ nguyên smartphone bất ngờ ập đến. Điều xảy ra sau đó thật nhanh chóng và tàn khốc. Tuy nhiên, theo các tài liệu nội bộ của Nokia vừa được công bố và phỏng vấn với các kỹ sư chủ chốt thời đó, công ty đã nhìn thấy trước mối đe dọa này. Chỉ trong vòng 24 giờ sau khi CEO Apple Steve Jobs ra mắt iPhone vào năm 2007, Nokia đã ngay lập tức cân nhắc các lựa chọn của mình. Họ nhận ra mối nguy hiểm, nhưng việc vượt qua nó lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Đây là câu chuyện 14 năm của Nokia, từ 1998 đến 2012, với tư cách là nhà sản xuất điện thoại di động hàng đầu thế giới. Chúng ta sẽ cùng nhìn lại cách những thiết bị của hãng đã định hình một thời đại, cách công nghệ thay đổi những gì điện thoại có thể làm, và cuối cùng là sự kết thúc của vận may trong mảng kinh doanh điện thoại cầm tay của công ty.
Nokia từng là một thế lực không thể đánh bại. Những thiết bị trung tâm, mà có lẽ nhiều người nghĩ đến khi nhắc tới "điện thoại Nokia", chính là 3210 và người anh em 3310. Thậm chí, trang TechRadar còn gọi 3310 là "chiếc điện thoại vĩ đại nhất mọi thời đại".
Ra mắt lần lượt vào năm 1999 và 2000, hai mẫu điện thoại này đã bán được hơn 280 triệu chiếc trên toàn thế giới. Tính năng phần cứng sáng tạo nhất của chúng là ăng-ten ngầm, đây là chiếc điện thoại phổ thông đầu tiên không có ăng-ten ngoài hay ăng-ten rút gọn. Peter Røpke, cựu phó chủ tịch cấp cao của Nokia, từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với Slate năm 2016 rằng người tiêu dùng thời đó nghĩ điện thoại không thể hoạt động tốt nếu không có ăng-ten ngoài.
Những chiếc điện thoại này còn được cài đặt sẵn các trò chơi, trong đó có huyền thoại Snake, một trong những trò chơi di động phổ biến nhất trước kỷ nguyên smartphone, nơi một con rắn pixel sẽ ăn và lớn dần lên.
Nokia cũng là người đã giới thiệu tính năng nhắn tin (texting) đến một phần không nhỏ thế giới. Vào thời điểm 3210 và 3310 ra đời, chuẩn nhắn tin phổ biến là SMS (dịch vụ tin nhắn ngắn), cho phép gửi tối đa 160 ký tự mỗi tin. Nokia đã bổ sung dịch vụ "smart-messaging" của riêng mình vào SMS, cho phép gửi các hình ảnh bitmap nhỏ qua một hệ thống vốn chỉ dành cho văn bản. Một hệ thống nhắn tin đa phương tiện cho phép hình ảnh, âm thanh và video ra đời vào năm 2002, dẫn đến chuẩn MMS (dịch vụ nhắn tin đa phương tiện) vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay.
Nokia còn giúp người dùng dễ dàng tạo và chia sẻ nhạc chuông trên thiết bị của mình. Đến năm 2000, ứng dụng Composer của Nokia đã phổ biến một loại hình âm nhạc ngắn mới, mà ở thời kỳ đỉnh cao, ngành công nghiệp nhạc chuông đã biến thành một thị trường trị giá hàng tỷ USD tại Hoa Kỳ.
Vài năm sau, Nokia tiếp tục định hình lại các thiết bị cầm tay của mình, ra mắt mẫu 1100 vào năm 2003. Chiếc 1100 đã bán được nửa tỷ chiếc, nhiều hơn bất kỳ điện thoại di động nào trong lịch sử, và vẫn là một trong những sản phẩm tiêu dùng bán chạy nhất mọi thời đại. Phần lớn thành công của 1100 đến từ mức giá phải chăng, khoảng 100 USD (tương đương khoảng 2,54 triệu VNĐ), biến nó thành thiết bị Nokia có giá cả phải chăng nhất thời bấy giờ.
Những yếu tố khác góp phần vào sự phổ biến của 1100 là các tính năng được thiết kế cho độ bền và môi trường khắc nghiệt, bao gồm khả năng chống bụi, các cạnh chống trượt để dễ cầm nắm hơn trong điều kiện mưa, và thời lượng pin chờ lên đến 400 giờ. Chiếc 1100 còn giới thiệu tính năng đèn pin, mà người dùng bật tắt bằng cách giữ phím "C".
Trong khi hầu hết các nhà sản xuất thiết bị thời đó lo lắng về megapixel camera và màn hình màu, Nokia đã vượt lên đối thủ bằng một chiếc điện thoại cơ bản, có thể sống sót qua mưa, chịu đựng lưới điện không ổn định và soi sáng đường về nhà.
Vào ngày 9 tháng 1 năm 2007, tại hội nghị Macworld ở San Francisco, Steve Jobs đã đưa ra một tuyên bố táo bạo đặc trưng: "Hôm nay, Apple đang tái tạo lại điện thoại." Ngay sau đó, ông rút một trong những chiếc iPhone đầu tiên ra khỏi túi.
Tin đồn về việc Apple gia nhập thị trường điện thoại đã râm ran kể từ khi iPod ra mắt vào năm 2001, nhưng không ai thực sự lường trước được ý nghĩa của điều đó.
"Tóm tắt điều hành: Apple iPhone là một đối thủ cao cấp nghiêm túc," một slide từ cuộc họp nội bộ của Nokia được tổ chức một ngày sau bài phát biểu của Jobs đã ghi rõ. Slide đó hiện nằm trong kho lưu trữ trực tuyến của công ty, được mở cửa cho công chúng vào năm ngoái.
Slide tiếp tục: "Giao diện người dùng là một thế mạnh lớn của Nokia. Nokia cần phát triển giao diện người dùng cảm ứng để chống trả."
Peter Bryer, lúc đó là quản lý dự báo chiến lược của Nokia, đã tham gia cuộc họp ngày 10 tháng 1 đó. Ông nhớ lại rằng thông báo của Jobs không phải là bất ngờ. Nhưng việc iPhone phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ cảm ứng đa điểm (multitouch), ngoại trừ một nút Home duy nhất ở mặt trước, đã khiến cả nhóm ngạc nhiên.
Bryer lưu ý rằng Nokia đã biết về công nghệ cảm ứng đa điểm. Năm 2006, nhà khoa học máy tính người Mỹ Jeff Han đã có một bài nói chuyện TED nổi tiếng về nó, trình diễn một màn hình cảm ứng đa điểm có thể nhận diện nhiều ngón tay cùng lúc, chứ không chỉ một. Bryer nhớ lại đồng nghiệp Timo Partanen, lúc đó là giám đốc phân tích thị trường và đối thủ cạnh tranh của Nokia, đã rất phấn khích về bản demo của Han.
Bryer kể lại: "Timo lao vào phòng, nói rằng 'Bạn phải xem video TED này về một người đàn ông sử dụng cảm ứng đa điểm.' Cả hai chúng tôi đều nghĩ điều đó thật tuyệt và đó là tương lai. Sau đó, tôi nhìn vào các nhà tài trợ cho nghiên cứu của người trình bày, và trong số đó có Nokia và Microsoft."
Thế nhưng, Nokia phải mất nhiều năm để phát triển một chiếc điện thoại sử dụng cảm ứng đa điểm. Bryer giải thích: "Hãy nhớ rằng, Nokia có trụ sở tại Phần Lan. Ở Phần Lan rất lạnh. Họ đeo găng tay sáu tháng trong năm, kể cả các giám đốc điều hành. Họ không nghĩ một thiết bị như vậy sẽ hoạt động được."
Găng tay mùa đông không phải là trở ngại để vận hành các nút bấm lớn trên điện thoại Nokia, một ưu tiên thiết kế có lẽ xuất phát từ văn hóa và trụ sở Phần Lan của công ty.
Partanen cũng có mặt tại cuộc họp sau khi iPhone ra mắt của Nokia, và ông nhớ lại rằng có rất ít sự lo lắng trong phòng. Ông nói: "Chúng tôi cảm thấy ổn. Đây chỉ là một đối thủ khác ra mắt một sản phẩm tuyệt vời. Nhưng chúng tôi không nghi ngờ gì rằng, nếu nó thành công, chúng tôi cũng sẽ làm điều tương tự. Chúng tôi sẽ ra mắt các sản phẩm tương tự."
Sản phẩm tương tự đó cuối cùng là Nokia 5800 XpressMusic, còn được gọi là Tube, ra mắt vào năm 2008. Partanen cho biết: "Ý tưởng là tập trung vào việc phát trực tuyến video và truyền hình. Vì vậy, chúng tôi đã tạo ra một chiếc điện thoại có kiểu dáng tương tự iPhone, được tối ưu hóa cho nội dung phát trực tuyến." Nhưng 5800 đã "bị trì hoãn, trì hoãn, trì hoãn, trì hoãn," ông nói. "Nó không thành hiện thực theo cách đã được lên kế hoạch. Nó được phát hành dưới dạng một phiên bản bị cắt giảm."
Các nhà phê bình đã chỉ trích bộ tính năng "lỗi thời" và hệ điều hành S60 "cổ xưa" của 5800, chạy trên nền tảng Symbian OS, một nền tảng di động mã nguồn mở mà Nokia đã mua lại gần đây. Chiếc 5800 vẫn bán khá chạy vào thời điểm đó, đạt khoảng 8 triệu chiếc chỉ trong năm đầu tiên. Nhưng nó lại không có tính năng cảm ứng đa điểm.
Partanen nói: "Tôi nghĩ đó là thời điểm mọi người bắt đầu nhận ra rằng, này, điều này khó khăn hơn nhiều so với các vấn đề cạnh tranh trước đây mà chúng tôi từng gặp."
Nokia cuối cùng đã phát hành thiết bị đầu tiên có cảm ứng đa điểm là Nokia N8 vào năm 2010, ba năm sau thông báo iPhone đình đám của Jobs và bốn năm sau bản demo TED Talk của Han.
Nokia từ lâu đã thống trị phân khúc thị trường điện thoại di động giá rẻ, với những thiết bị bền bỉ, không cầu kỳ phù hợp với phân khúc đó. Vì vậy, những năm ngay sau khi iPhone ra mắt, hãng Phần Lan vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ khi liên tục cho ra đời những thiết bị đơn giản, chắc chắn.
Một bài đánh giá về Nokia 1200, phiên bản kế nhiệm của 1100, vào tháng 10 năm 2007 đã nhận xét: "Chiếc điện thoại này loại bỏ tất cả các tính năng cao cấp mà bạn mong đợi ở một chiếc điện thoại di động hiện đại, mang đến cho bạn một bộ tính năng tối giản, dễ hiểu đối với những người mới làm quen với công nghệ."
Chiếc 1200 vẫn giữ nguyên khả năng chống bụi, đèn pin và pin bền bỉ của 1100, đồng thời bổ sung các tính năng hướng thẳng đến các nước đang phát triển. 1200 là chiếc điện thoại đầu tiên bao gồm tính năng theo dõi thời gian gọi và danh bạ đa người dùng, cho phép chủ sở hữu có ý định cho mượn thiết bị đặt giới hạn cuộc gọi dựa trên thời gian hoặc chi phí. Tính năng này đã giúp hình thành cái mà các nhà nghiên cứu của Nokia gọi là "kiosk" – các dịch vụ trả tiền theo cuộc gọi không chính thức, trong đó một người đăng ký điện thoại có đầu óc kinh doanh sẽ tính phí hàng xóm và thành viên gia đình theo phút để sử dụng thiết bị.
Năm 2006, Nokia đã nghiên cứu cách người dân Uganda sử dụng điện thoại Nokia của họ ở các vùng nông thôn và xa xôi. Một bộ slide nội bộ của công ty từ thời điểm đó cho thấy Nokia đã hiểu rõ đến mức nào về những người dùng có thu nhập thấp nhất của mình. Bộ slide ghi chú: "Những người điều hành điện thoại làng thường là phụ nữ. Và có rất nhiều trẻ em xung quanh. (Điện thoại cần phải chịu đựng sự lạm dụng đáng kể từ việc nhai, bụi, mồ hôi, v.v.)"
Một slide khác nêu rõ: "Một đơn vị thời gian gọi là 60 giây. Nhưng để tránh vô tình vượt quá thời gian đó và phát sinh thêm chi phí, các nhà điều hành kiosk rút ngắn đơn vị xuống còn 57 giây, cho phép sai số ba giây. Điện thoại di động dùng chung làm kiosk phải hiển thị thời gian gọi."
Tuy nhiên, sự am hiểu thị trường của Nokia không thể bảo vệ công ty mãi mãi.
Đó là bởi vì iPhone không phải là đối thủ smartphone duy nhất đang đe dọa Nokia. Vào tháng 9 năm 2008, chiếc điện thoại Android đầu tiên đã được bán ra – HTC Dream, còn được bán dưới tên T-Mobile G1.
Trong khi iPhone chủ yếu nhắm đến những người dùng tiên phong và giàu có, những người có thể chi hàng trăm USD cho một chiếc điện thoại mới, thì điện thoại Android, chỉ trong vài năm, đã nhắm đến cùng một đối tượng người dùng toàn cầu, giá rẻ mà Nokia đang bán.
Bryer nói: "Tôi nghĩ công bằng mà nói, Android là thứ đã làm gián đoạn thị trường của Nokia nhiều hơn. Hầu hết các thiết bị thành công của Nokia không nằm ở thị trường cao cấp. Nhưng sau đó, khi Android xuất hiện, nó bắt đầu lấp đầy phân khúc thấp hơn và cuối cùng đã lấy đi thị trường đó của chúng tôi."
Với hai đối thủ mới nổi ở phân khúc thấp cấp và cao cấp, nhà sản xuất thiết bị Phần Lan đã phản ứng bằng một thiết bị nằm giữa hai phân khúc – và không làm hài lòng bên nào.
Ra mắt vào năm 2009, Nokia 5230 đã cố gắng trở thành một đối thủ màn hình cảm ứng (mặc dù không phải cảm ứng đa điểm) giá thấp cho cả iPhone và Android. Nó đã bán được 150 triệu chiếc ấn tượng, đặc biệt thành công ở các nước đang phát triển.
Nhưng 5230 lại không có Wi-Fi – một trong những lời phàn nàn lớn nhất vào thời điểm đó. Ở các nước đang phát triển, kết nối Wi-Fi vẫn còn hiếm, nên việc thiếu Wi-Fi có vẻ hợp lý. Nhưng phần còn lại của thế giới thì không hài lòng.
Bryer chia sẻ: "Chúng tôi đã có một khoảng cách lớn và vị thế thống trị. Điều đó có thể tạo ra một mức độ thoải mái mà bạn không bao giờ nên có."
Đến đầu những năm 2010, Nokia vẫn có thể tận dụng các phòng thí nghiệm của công ty, nơi thường xuyên cho ra đời những công nghệ và đổi mới mới. Tuy nhiên, nhà sản xuất điện thoại Phần Lan cuối cùng đã không thể biến R&D của mình thành các dòng sản phẩm mới khả thi để đối phó với mối đe dọa smartphone đang nổi lên.
Tình thế khó khăn của Nokia đã có tiền lệ – Kodak, thống trị trong lĩnh vực nhiếp ảnh phim, thực tế đã phát minh ra máy ảnh kỹ thuật số vào năm 1975 nhưng lại không thương mại hóa được nó trước khi hình ảnh kỹ thuật số khiến hoạt động kinh doanh cốt lõi của họ trở nên lỗi thời.
Gordon Murray-Smith, giám đốc dịch vụ và hệ sinh thái thông minh từ năm 2008 đến 2011, cho biết: "Công nghệ đến từ các nhóm R&D của chúng tôi là tiên tiến nhất." Ông nhớ lại việc tham dự các ngày đổi mới R&D hàng năm, nơi trưng bày các công trình về vật liệu tự phục hồi và màn hình dẻo, rất lâu trước khi những công nghệ đó được thấy ở nơi khác. "Nhưng tại sao Nokia lại không thể thương mại hóa một số hoạt động thú vị và đổi mới đó nhiều hơn?"
Nokia rất cần một luồng sinh khí mới để thay đổi vận mệnh của mình. CEO không phải người Phần Lan đầu tiên của công ty, Stephen Elop (một người Canada vừa kết thúc hai năm làm việc trong đội ngũ lãnh đạo của Microsoft), đã không ngần ngại nói thẳng.
Trong một bản ghi nhớ nội bộ từ tháng 2 năm 2011, sau đó bị rò rỉ ra truyền thông, Elop đã viết: "Chiếc iPhone đầu tiên được xuất xưởng vào năm 2007, và chúng ta vẫn chưa có một sản phẩm nào gần với trải nghiệm của họ. Android xuất hiện chỉ hơn hai năm trước, và tuần này họ đã chiếm vị trí dẫn đầu của chúng ta về số lượng smartphone. Thật không thể tin được."
Năm 2011, Nokia đã ra mắt N9, một chiếc smartphone chạy hệ điều hành dựa trên Linux. N9 chạy trên một bản phân phối Linux có tên MeeGo. Các nhà phê bình thời đó đã ca ngợi hướng đi smartphone mới mà nhà sản xuất điện thoại Phần Lan đã thực hiện. Một nhà phê bình của Engadget đã viết về N9: "Có lẽ là chiếc điện thoại đẹp nhất từng được tạo ra."
Nhưng những lời khen ngợi của N9 cuối cùng đã không mang lại chiến thắng. Nokia đã công bố dòng điện thoại Lumia của mình cùng năm – một sự chuyển hướng trực tiếp từ MeeGo sang Windows Phone. Đây sẽ là bước ngoặt chiến lược lớn cuối cùng mà Nokia thực hiện với tư cách là nhà sản xuất điện thoại di động. Từ thời điểm này trở đi, một loạt các quyết định của ban lãnh đạo cấp cao đã gần như định đoạt số phận của dòng điện thoại biểu tượng của Nokia.
Năm 2013, Microsoft đã công bố ý định mua lại mảng kinh doanh điện thoại của Nokia. Sau khi thương vụ hoàn tất vào năm sau, họ đã đổi tên bộ phận này thành Microsoft Mobile. Nhưng một năm sau đó, Microsoft quyết định rằng họ đã mắc một sai lầm tốn kém, ghi giảm 7,6 tỷ USD (khoảng 193.040 tỷ VNĐ) – gần bằng số tiền họ đã trả cho bộ phận điện thoại của Nokia – và sa thải gần một nửa số nhân viên cũ của Nokia mà họ đã thừa hưởng.
Năm 2016, Microsoft đã bán tài sản điện thoại phổ thông của mình cho HMD Global. Công ty này vẫn bán các điện thoại mang thương hiệu Nokia – các thiết bị giá cả phải chăng cũng như các phiên bản tái tạo hoài cổ của các mẫu từ thời hoàng kim của Nokia. Những gì còn lại là một thương hiệu, một số tài sản trí tuệ, và hai thập kỷ kinh nghiệm xương máu về những gì cần có để giữ vững vị trí dẫn đầu – và cái giá phải trả khi bạn không thể.
Murray-Smith nhận định: "Khi bạn nhìn vào các nhà sản xuất smartphone trên thế giới ngày nay, bất kỳ ai trong số họ cũng sẽ phải vật lộn để đạt được 14 năm liên tiếp giữ vị trí số 1."
Partanen cho rằng sự thống trị điện thoại di động của Nokia cũng có mặt trái. Ông nói: "Thường thì, việc là người tiên phong không nhất thiết là vị trí tốt nhất. Việc là người theo dõi nhanh mới là vị trí tốt nhất."
Bản thân công ty cuối cùng đã sống sót, mặc dù quá trình chuyển đổi không hề dễ dàng. Doanh thu của Nokia, đạt đỉnh vào năm 2007, đã giảm mạnh trong suốt những năm giữa thập niên 2010 trước khi công ty tập trung lại vào một lĩnh vực kinh doanh đã có từ hàng thập kỷ – cơ sở hạ tầng viễn thông – mà nhiều người đã quên rằng Nokia từng tham gia. Nokia hiện nằm trong số ba nhà cung cấp thiết bị mạng 5G hàng đầu thế giới, phục vụ các nhà mạng tại hơn 125 quốc gia, cùng với Ericsson và Huawei. Mặc dù công ty không bao giờ có thể thực sự thành công với smartphone, nhưng giờ đây họ đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp xương sống mạng lưới mà những chiếc smartphone đó đang chạy trên.
Vào những năm 1990, Nokia đã vươn lên từ một cái tên ít được biết đến để trở thành một đế chế di động. Những chiếc điện thoại đặc trưng của hãng xuất hiện khắp nơi, từ phim ảnh đến các chương trình truyền hình, và tiếng chuông Nokia quen thuộc đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của nhiều người.
Thế nhưng, khi Nokia đang tận hưởng ánh hào quang, kỷ nguyên smartphone bất ngờ ập đến. Điều xảy ra sau đó thật nhanh chóng và tàn khốc. Tuy nhiên, theo các tài liệu nội bộ của Nokia vừa được công bố và phỏng vấn với các kỹ sư chủ chốt thời đó, công ty đã nhìn thấy trước mối đe dọa này. Chỉ trong vòng 24 giờ sau khi CEO Apple Steve Jobs ra mắt iPhone vào năm 2007, Nokia đã ngay lập tức cân nhắc các lựa chọn của mình. Họ nhận ra mối nguy hiểm, nhưng việc vượt qua nó lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Đây là câu chuyện 14 năm của Nokia, từ 1998 đến 2012, với tư cách là nhà sản xuất điện thoại di động hàng đầu thế giới. Chúng ta sẽ cùng nhìn lại cách những thiết bị của hãng đã định hình một thời đại, cách công nghệ thay đổi những gì điện thoại có thể làm, và cuối cùng là sự kết thúc của vận may trong mảng kinh doanh điện thoại cầm tay của công ty.
Nokia từng là một thế lực không thể đánh bại. Những thiết bị trung tâm, mà có lẽ nhiều người nghĩ đến khi nhắc tới "điện thoại Nokia", chính là 3210 và người anh em 3310. Thậm chí, trang TechRadar còn gọi 3310 là "chiếc điện thoại vĩ đại nhất mọi thời đại".
Ra mắt lần lượt vào năm 1999 và 2000, hai mẫu điện thoại này đã bán được hơn 280 triệu chiếc trên toàn thế giới. Tính năng phần cứng sáng tạo nhất của chúng là ăng-ten ngầm, đây là chiếc điện thoại phổ thông đầu tiên không có ăng-ten ngoài hay ăng-ten rút gọn. Peter Røpke, cựu phó chủ tịch cấp cao của Nokia, từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với Slate năm 2016 rằng người tiêu dùng thời đó nghĩ điện thoại không thể hoạt động tốt nếu không có ăng-ten ngoài.
Những chiếc điện thoại này còn được cài đặt sẵn các trò chơi, trong đó có huyền thoại Snake, một trong những trò chơi di động phổ biến nhất trước kỷ nguyên smartphone, nơi một con rắn pixel sẽ ăn và lớn dần lên.
Nokia cũng là người đã giới thiệu tính năng nhắn tin (texting) đến một phần không nhỏ thế giới. Vào thời điểm 3210 và 3310 ra đời, chuẩn nhắn tin phổ biến là SMS (dịch vụ tin nhắn ngắn), cho phép gửi tối đa 160 ký tự mỗi tin. Nokia đã bổ sung dịch vụ "smart-messaging" của riêng mình vào SMS, cho phép gửi các hình ảnh bitmap nhỏ qua một hệ thống vốn chỉ dành cho văn bản. Một hệ thống nhắn tin đa phương tiện cho phép hình ảnh, âm thanh và video ra đời vào năm 2002, dẫn đến chuẩn MMS (dịch vụ nhắn tin đa phương tiện) vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay.
Nokia còn giúp người dùng dễ dàng tạo và chia sẻ nhạc chuông trên thiết bị của mình. Đến năm 2000, ứng dụng Composer của Nokia đã phổ biến một loại hình âm nhạc ngắn mới, mà ở thời kỳ đỉnh cao, ngành công nghiệp nhạc chuông đã biến thành một thị trường trị giá hàng tỷ USD tại Hoa Kỳ.
Vài năm sau, Nokia tiếp tục định hình lại các thiết bị cầm tay của mình, ra mắt mẫu 1100 vào năm 2003. Chiếc 1100 đã bán được nửa tỷ chiếc, nhiều hơn bất kỳ điện thoại di động nào trong lịch sử, và vẫn là một trong những sản phẩm tiêu dùng bán chạy nhất mọi thời đại. Phần lớn thành công của 1100 đến từ mức giá phải chăng, khoảng 100 USD (tương đương khoảng 2,54 triệu VNĐ), biến nó thành thiết bị Nokia có giá cả phải chăng nhất thời bấy giờ.
Những yếu tố khác góp phần vào sự phổ biến của 1100 là các tính năng được thiết kế cho độ bền và môi trường khắc nghiệt, bao gồm khả năng chống bụi, các cạnh chống trượt để dễ cầm nắm hơn trong điều kiện mưa, và thời lượng pin chờ lên đến 400 giờ. Chiếc 1100 còn giới thiệu tính năng đèn pin, mà người dùng bật tắt bằng cách giữ phím "C".
Trong khi hầu hết các nhà sản xuất thiết bị thời đó lo lắng về megapixel camera và màn hình màu, Nokia đã vượt lên đối thủ bằng một chiếc điện thoại cơ bản, có thể sống sót qua mưa, chịu đựng lưới điện không ổn định và soi sáng đường về nhà.
Vào ngày 9 tháng 1 năm 2007, tại hội nghị Macworld ở San Francisco, Steve Jobs đã đưa ra một tuyên bố táo bạo đặc trưng: "Hôm nay, Apple đang tái tạo lại điện thoại." Ngay sau đó, ông rút một trong những chiếc iPhone đầu tiên ra khỏi túi.
Tin đồn về việc Apple gia nhập thị trường điện thoại đã râm ran kể từ khi iPod ra mắt vào năm 2001, nhưng không ai thực sự lường trước được ý nghĩa của điều đó.
"Tóm tắt điều hành: Apple iPhone là một đối thủ cao cấp nghiêm túc," một slide từ cuộc họp nội bộ của Nokia được tổ chức một ngày sau bài phát biểu của Jobs đã ghi rõ. Slide đó hiện nằm trong kho lưu trữ trực tuyến của công ty, được mở cửa cho công chúng vào năm ngoái.
Slide tiếp tục: "Giao diện người dùng là một thế mạnh lớn của Nokia. Nokia cần phát triển giao diện người dùng cảm ứng để chống trả."
Peter Bryer, lúc đó là quản lý dự báo chiến lược của Nokia, đã tham gia cuộc họp ngày 10 tháng 1 đó. Ông nhớ lại rằng thông báo của Jobs không phải là bất ngờ. Nhưng việc iPhone phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ cảm ứng đa điểm (multitouch), ngoại trừ một nút Home duy nhất ở mặt trước, đã khiến cả nhóm ngạc nhiên.
Bryer lưu ý rằng Nokia đã biết về công nghệ cảm ứng đa điểm. Năm 2006, nhà khoa học máy tính người Mỹ Jeff Han đã có một bài nói chuyện TED nổi tiếng về nó, trình diễn một màn hình cảm ứng đa điểm có thể nhận diện nhiều ngón tay cùng lúc, chứ không chỉ một. Bryer nhớ lại đồng nghiệp Timo Partanen, lúc đó là giám đốc phân tích thị trường và đối thủ cạnh tranh của Nokia, đã rất phấn khích về bản demo của Han.
Bryer kể lại: "Timo lao vào phòng, nói rằng 'Bạn phải xem video TED này về một người đàn ông sử dụng cảm ứng đa điểm.' Cả hai chúng tôi đều nghĩ điều đó thật tuyệt và đó là tương lai. Sau đó, tôi nhìn vào các nhà tài trợ cho nghiên cứu của người trình bày, và trong số đó có Nokia và Microsoft."
Thế nhưng, Nokia phải mất nhiều năm để phát triển một chiếc điện thoại sử dụng cảm ứng đa điểm. Bryer giải thích: "Hãy nhớ rằng, Nokia có trụ sở tại Phần Lan. Ở Phần Lan rất lạnh. Họ đeo găng tay sáu tháng trong năm, kể cả các giám đốc điều hành. Họ không nghĩ một thiết bị như vậy sẽ hoạt động được."
Găng tay mùa đông không phải là trở ngại để vận hành các nút bấm lớn trên điện thoại Nokia, một ưu tiên thiết kế có lẽ xuất phát từ văn hóa và trụ sở Phần Lan của công ty.
Partanen cũng có mặt tại cuộc họp sau khi iPhone ra mắt của Nokia, và ông nhớ lại rằng có rất ít sự lo lắng trong phòng. Ông nói: "Chúng tôi cảm thấy ổn. Đây chỉ là một đối thủ khác ra mắt một sản phẩm tuyệt vời. Nhưng chúng tôi không nghi ngờ gì rằng, nếu nó thành công, chúng tôi cũng sẽ làm điều tương tự. Chúng tôi sẽ ra mắt các sản phẩm tương tự."
Sản phẩm tương tự đó cuối cùng là Nokia 5800 XpressMusic, còn được gọi là Tube, ra mắt vào năm 2008. Partanen cho biết: "Ý tưởng là tập trung vào việc phát trực tuyến video và truyền hình. Vì vậy, chúng tôi đã tạo ra một chiếc điện thoại có kiểu dáng tương tự iPhone, được tối ưu hóa cho nội dung phát trực tuyến." Nhưng 5800 đã "bị trì hoãn, trì hoãn, trì hoãn, trì hoãn," ông nói. "Nó không thành hiện thực theo cách đã được lên kế hoạch. Nó được phát hành dưới dạng một phiên bản bị cắt giảm."
Các nhà phê bình đã chỉ trích bộ tính năng "lỗi thời" và hệ điều hành S60 "cổ xưa" của 5800, chạy trên nền tảng Symbian OS, một nền tảng di động mã nguồn mở mà Nokia đã mua lại gần đây. Chiếc 5800 vẫn bán khá chạy vào thời điểm đó, đạt khoảng 8 triệu chiếc chỉ trong năm đầu tiên. Nhưng nó lại không có tính năng cảm ứng đa điểm.
Partanen nói: "Tôi nghĩ đó là thời điểm mọi người bắt đầu nhận ra rằng, này, điều này khó khăn hơn nhiều so với các vấn đề cạnh tranh trước đây mà chúng tôi từng gặp."
Nokia cuối cùng đã phát hành thiết bị đầu tiên có cảm ứng đa điểm là Nokia N8 vào năm 2010, ba năm sau thông báo iPhone đình đám của Jobs và bốn năm sau bản demo TED Talk của Han.
Nokia từ lâu đã thống trị phân khúc thị trường điện thoại di động giá rẻ, với những thiết bị bền bỉ, không cầu kỳ phù hợp với phân khúc đó. Vì vậy, những năm ngay sau khi iPhone ra mắt, hãng Phần Lan vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ khi liên tục cho ra đời những thiết bị đơn giản, chắc chắn.
Một bài đánh giá về Nokia 1200, phiên bản kế nhiệm của 1100, vào tháng 10 năm 2007 đã nhận xét: "Chiếc điện thoại này loại bỏ tất cả các tính năng cao cấp mà bạn mong đợi ở một chiếc điện thoại di động hiện đại, mang đến cho bạn một bộ tính năng tối giản, dễ hiểu đối với những người mới làm quen với công nghệ."
Chiếc 1200 vẫn giữ nguyên khả năng chống bụi, đèn pin và pin bền bỉ của 1100, đồng thời bổ sung các tính năng hướng thẳng đến các nước đang phát triển. 1200 là chiếc điện thoại đầu tiên bao gồm tính năng theo dõi thời gian gọi và danh bạ đa người dùng, cho phép chủ sở hữu có ý định cho mượn thiết bị đặt giới hạn cuộc gọi dựa trên thời gian hoặc chi phí. Tính năng này đã giúp hình thành cái mà các nhà nghiên cứu của Nokia gọi là "kiosk" – các dịch vụ trả tiền theo cuộc gọi không chính thức, trong đó một người đăng ký điện thoại có đầu óc kinh doanh sẽ tính phí hàng xóm và thành viên gia đình theo phút để sử dụng thiết bị.
Năm 2006, Nokia đã nghiên cứu cách người dân Uganda sử dụng điện thoại Nokia của họ ở các vùng nông thôn và xa xôi. Một bộ slide nội bộ của công ty từ thời điểm đó cho thấy Nokia đã hiểu rõ đến mức nào về những người dùng có thu nhập thấp nhất của mình. Bộ slide ghi chú: "Những người điều hành điện thoại làng thường là phụ nữ. Và có rất nhiều trẻ em xung quanh. (Điện thoại cần phải chịu đựng sự lạm dụng đáng kể từ việc nhai, bụi, mồ hôi, v.v.)"
Một slide khác nêu rõ: "Một đơn vị thời gian gọi là 60 giây. Nhưng để tránh vô tình vượt quá thời gian đó và phát sinh thêm chi phí, các nhà điều hành kiosk rút ngắn đơn vị xuống còn 57 giây, cho phép sai số ba giây. Điện thoại di động dùng chung làm kiosk phải hiển thị thời gian gọi."
Tuy nhiên, sự am hiểu thị trường của Nokia không thể bảo vệ công ty mãi mãi.
Đó là bởi vì iPhone không phải là đối thủ smartphone duy nhất đang đe dọa Nokia. Vào tháng 9 năm 2008, chiếc điện thoại Android đầu tiên đã được bán ra – HTC Dream, còn được bán dưới tên T-Mobile G1.
Trong khi iPhone chủ yếu nhắm đến những người dùng tiên phong và giàu có, những người có thể chi hàng trăm USD cho một chiếc điện thoại mới, thì điện thoại Android, chỉ trong vài năm, đã nhắm đến cùng một đối tượng người dùng toàn cầu, giá rẻ mà Nokia đang bán.
Bryer nói: "Tôi nghĩ công bằng mà nói, Android là thứ đã làm gián đoạn thị trường của Nokia nhiều hơn. Hầu hết các thiết bị thành công của Nokia không nằm ở thị trường cao cấp. Nhưng sau đó, khi Android xuất hiện, nó bắt đầu lấp đầy phân khúc thấp hơn và cuối cùng đã lấy đi thị trường đó của chúng tôi."
Với hai đối thủ mới nổi ở phân khúc thấp cấp và cao cấp, nhà sản xuất thiết bị Phần Lan đã phản ứng bằng một thiết bị nằm giữa hai phân khúc – và không làm hài lòng bên nào.
Ra mắt vào năm 2009, Nokia 5230 đã cố gắng trở thành một đối thủ màn hình cảm ứng (mặc dù không phải cảm ứng đa điểm) giá thấp cho cả iPhone và Android. Nó đã bán được 150 triệu chiếc ấn tượng, đặc biệt thành công ở các nước đang phát triển.
Nhưng 5230 lại không có Wi-Fi – một trong những lời phàn nàn lớn nhất vào thời điểm đó. Ở các nước đang phát triển, kết nối Wi-Fi vẫn còn hiếm, nên việc thiếu Wi-Fi có vẻ hợp lý. Nhưng phần còn lại của thế giới thì không hài lòng.
Bryer chia sẻ: "Chúng tôi đã có một khoảng cách lớn và vị thế thống trị. Điều đó có thể tạo ra một mức độ thoải mái mà bạn không bao giờ nên có."
Đến đầu những năm 2010, Nokia vẫn có thể tận dụng các phòng thí nghiệm của công ty, nơi thường xuyên cho ra đời những công nghệ và đổi mới mới. Tuy nhiên, nhà sản xuất điện thoại Phần Lan cuối cùng đã không thể biến R&D của mình thành các dòng sản phẩm mới khả thi để đối phó với mối đe dọa smartphone đang nổi lên.
Tình thế khó khăn của Nokia đã có tiền lệ – Kodak, thống trị trong lĩnh vực nhiếp ảnh phim, thực tế đã phát minh ra máy ảnh kỹ thuật số vào năm 1975 nhưng lại không thương mại hóa được nó trước khi hình ảnh kỹ thuật số khiến hoạt động kinh doanh cốt lõi của họ trở nên lỗi thời.
Gordon Murray-Smith, giám đốc dịch vụ và hệ sinh thái thông minh từ năm 2008 đến 2011, cho biết: "Công nghệ đến từ các nhóm R&D của chúng tôi là tiên tiến nhất." Ông nhớ lại việc tham dự các ngày đổi mới R&D hàng năm, nơi trưng bày các công trình về vật liệu tự phục hồi và màn hình dẻo, rất lâu trước khi những công nghệ đó được thấy ở nơi khác. "Nhưng tại sao Nokia lại không thể thương mại hóa một số hoạt động thú vị và đổi mới đó nhiều hơn?"
Nokia rất cần một luồng sinh khí mới để thay đổi vận mệnh của mình. CEO không phải người Phần Lan đầu tiên của công ty, Stephen Elop (một người Canada vừa kết thúc hai năm làm việc trong đội ngũ lãnh đạo của Microsoft), đã không ngần ngại nói thẳng.
Trong một bản ghi nhớ nội bộ từ tháng 2 năm 2011, sau đó bị rò rỉ ra truyền thông, Elop đã viết: "Chiếc iPhone đầu tiên được xuất xưởng vào năm 2007, và chúng ta vẫn chưa có một sản phẩm nào gần với trải nghiệm của họ. Android xuất hiện chỉ hơn hai năm trước, và tuần này họ đã chiếm vị trí dẫn đầu của chúng ta về số lượng smartphone. Thật không thể tin được."
Năm 2011, Nokia đã ra mắt N9, một chiếc smartphone chạy hệ điều hành dựa trên Linux. N9 chạy trên một bản phân phối Linux có tên MeeGo. Các nhà phê bình thời đó đã ca ngợi hướng đi smartphone mới mà nhà sản xuất điện thoại Phần Lan đã thực hiện. Một nhà phê bình của Engadget đã viết về N9: "Có lẽ là chiếc điện thoại đẹp nhất từng được tạo ra."
Nhưng những lời khen ngợi của N9 cuối cùng đã không mang lại chiến thắng. Nokia đã công bố dòng điện thoại Lumia của mình cùng năm – một sự chuyển hướng trực tiếp từ MeeGo sang Windows Phone. Đây sẽ là bước ngoặt chiến lược lớn cuối cùng mà Nokia thực hiện với tư cách là nhà sản xuất điện thoại di động. Từ thời điểm này trở đi, một loạt các quyết định của ban lãnh đạo cấp cao đã gần như định đoạt số phận của dòng điện thoại biểu tượng của Nokia.
Năm 2013, Microsoft đã công bố ý định mua lại mảng kinh doanh điện thoại của Nokia. Sau khi thương vụ hoàn tất vào năm sau, họ đã đổi tên bộ phận này thành Microsoft Mobile. Nhưng một năm sau đó, Microsoft quyết định rằng họ đã mắc một sai lầm tốn kém, ghi giảm 7,6 tỷ USD (khoảng 193.040 tỷ VNĐ) – gần bằng số tiền họ đã trả cho bộ phận điện thoại của Nokia – và sa thải gần một nửa số nhân viên cũ của Nokia mà họ đã thừa hưởng.
Năm 2016, Microsoft đã bán tài sản điện thoại phổ thông của mình cho HMD Global. Công ty này vẫn bán các điện thoại mang thương hiệu Nokia – các thiết bị giá cả phải chăng cũng như các phiên bản tái tạo hoài cổ của các mẫu từ thời hoàng kim của Nokia. Những gì còn lại là một thương hiệu, một số tài sản trí tuệ, và hai thập kỷ kinh nghiệm xương máu về những gì cần có để giữ vững vị trí dẫn đầu – và cái giá phải trả khi bạn không thể.
Murray-Smith nhận định: "Khi bạn nhìn vào các nhà sản xuất smartphone trên thế giới ngày nay, bất kỳ ai trong số họ cũng sẽ phải vật lộn để đạt được 14 năm liên tiếp giữ vị trí số 1."
Partanen cho rằng sự thống trị điện thoại di động của Nokia cũng có mặt trái. Ông nói: "Thường thì, việc là người tiên phong không nhất thiết là vị trí tốt nhất. Việc là người theo dõi nhanh mới là vị trí tốt nhất."
Bản thân công ty cuối cùng đã sống sót, mặc dù quá trình chuyển đổi không hề dễ dàng. Doanh thu của Nokia, đạt đỉnh vào năm 2007, đã giảm mạnh trong suốt những năm giữa thập niên 2010 trước khi công ty tập trung lại vào một lĩnh vực kinh doanh đã có từ hàng thập kỷ – cơ sở hạ tầng viễn thông – mà nhiều người đã quên rằng Nokia từng tham gia. Nokia hiện nằm trong số ba nhà cung cấp thiết bị mạng 5G hàng đầu thế giới, phục vụ các nhà mạng tại hơn 125 quốc gia, cùng với Ericsson và Huawei. Mặc dù công ty không bao giờ có thể thực sự thành công với smartphone, nhưng giờ đây họ đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp xương sống mạng lưới mà những chiếc smartphone đó đang chạy trên.
