Mỹ Lệ✔
Writer
Theo Mobility Global, người Mỹ đang giữ xe lâu hơn bao giờ hết, với độ tuổi trung bình của xe tại Mỹ đã tăng lên mức 12,8 năm. Tuy nhiên, một số chuyên gia phân tích và dự báo trong ngành lo ngại rằng những chiếc xe vận hành bằng phần mềm (software-defined vehicles) với cấu trúc phức tạp sẽ có vòng đời giống như điện thoại thông minh hơn là ô tô truyền thống.
Những chiếc xe này dựa vào hệ thống máy tính và phần mềm tinh vi để điều khiển nhiều chức năng vốn trước đây hoàn toàn dựa vào cơ khí hoặc các công nghệ đơn giản hơn. Chúng cũng có khả năng nhận các bản cập nhật phần mềm từ xa (qua mạng không dây) và thường xuyên kết nối với internet hoặc mạng viễn thông, cho phép nhà sản xuất chẩn đoán lỗi, thực hiện sửa chữa và bổ sung tính năng mới từ xa.
"Xe vận hành bằng phần mềm thực chất là loại xe không bị 'đứng yên' theo thời gian. Đó là chiếc xe liên tục được cải tiến nhờ các bản cập nhật qua mạng," ông Wassym Bensaid, Giám đốc phụ trách phần mềm của Rivian, cho biết. "Tại Rivian, chúng tôi thường nói rằng chiếc xe có ít tính năng nhất mà bạn nhận được chính là chiếc xe vào ngày bạn mới mua; sau đó, nó sẽ không ngừng được cải thiện và trở nên tốt hơn theo thời gian."
Sự lên ngôi của các dòng xe tích hợp công nghệ cao này mang lại nhiều hệ quả cho toàn ngành công nghiệp ô tô. Một chiếc xe tại Mỹ có giá trung bình gần 50.000 USD — một khoản đầu tư lớn hơn nhiều so với điện thoại thông minh — nhưng khi xe cũ đi, một số tính năng có thể không còn sử dụng được do phần cứng trở nên lỗi thời hoặc nhà sản xuất ngừng hỗ trợ sản phẩm. Các công nghệ thay đổi liên tục và thường mang tính độc quyền cũng đặt ra câu hỏi về khả năng sửa chữa, bảo dưỡng xe trong dài hạn.
"Thành thật mà nói, chúng tôi không biết những chiếc xe này sẽ có tuổi thọ bao lâu," ông Sam Fiorani, Phó chủ tịch cấp cao phụ trách mảng dự báo xe tại AutoForecastSolutions, nhận định. "Chúng tôi đã bắt đầu thấy xuất hiện các vấn đề khi phần cứng không còn đáp ứng được các phần mềm mới."
Công nghệ lỗi thời
Đây không phải là lần đầu tiên các chủ xe phải đối mặt với tình trạng mất đi các tính năng công nghệ.
Vào năm 2022, AT&T trở thành công ty viễn thông đầu tiên ngừng hoạt động mạng không dây 3G, khiến hàng triệu chiếc xe từ nhiều thương hiệu khác nhau mất khả năng truy cập các tính năng như dịch vụ phản ứng khẩn cấp, cũng như một số tùy chọn định dẫn đường và giải trí. Những chiếc xe này vẫn vận hành bình thường, chỉ là không còn các tiện ích đi kèm vốn có tại thời điểm chủ xe mới mua. Trong khi đó, vào năm 2016, Tesla tuyên bố rằng mọi chiếc xe đang được sản xuất đều sở hữu phần cứng cần thiết cho khả năng tự lái hoàn toàn (FSD); CEO Elon Musk cũng tái khẳng định vào năm 2019 rằng hệ thống máy tính Hardware 3 (lúc bấy giờ là phiên bản mới) của hãng sẽ hỗ trợ tính năng này. Tuy nhiên, vào tháng 4 năm nay, ông Musk cho biết các xe sử dụng Hardware 3 sẽ cần nâng cấp cả máy tính lẫn camera để có thể vận hành chế độ FSD "không cần sự giám sát". Tesla thông báo rằng những khách hàng đủ điều kiện có thể chọn nâng cấp phần cứng hoặc đổi xe cũ lấy xe mới với mức giá ưu đãi.
Ông Bensaid từ Rivian cho biết công ty luôn nỗ lực xây dựng năng lực phần cứng đủ mạnh — điều mà ông gọi là "khoảng dự phòng" (headroom) — để đáp ứng nhu cầu nâng cấp phần mềm trong khoảng thời gian từ 7 đến 10 năm.
"Cần phân biệt rõ giữa các bản cập nhật tính năng — tức là những chức năng mới được bổ sung sau khi xe đã ra mắt và được khách hàng mua — với các bản cập nhật về an toàn hoặc bảo mật," ông nói. "Chúng tôi cam kết với khách hàng rằng Rivian sẽ hỗ trợ các bản cập nhật an toàn và bảo mật vô thời hạn. Chiếc xe của bạn sẽ luôn duy trì đầy đủ chức năng và độ an toàn, bất kể thời gian bạn sở hữu xe là bao lâu."
Những lo ngại về dài hạn
Ông Sam Abuelsamid, Phó chủ tịch phụ trách nghiên cứu thị trường tại Telemetry, dự đoán rằng việc cập nhật tính năng trong vài năm rồi dừng lại — khi phần mềm vượt quá giới hạn của phần cứng — sẽ trở thành chuyện phổ biến. Tuy nhiên, các nhà sản xuất ô tô nhiều khả năng vẫn sẽ cung cấp mức hỗ trợ cơ bản, đặc biệt là các bản vá lỗi bảo mật, an toàn và sửa lỗi kỹ thuật.
"Xét từ góc độ trách nhiệm sản phẩm và an toàn, họ có động lực để khắc phục các vấn đề đó nhiều nhất có thể," ông nhận định.
Tuy nhiên, việc duy trì phần mềm đòi hỏi chi phí, trong khi phần cứng có thể bị hỏng hóc và cần thay thế.
Việc ngừng dịch vụ 3G trên các dòng xe này vào năm 2022 đã dấy lên câu hỏi liệu giá trị bán lại của xe có bị sụt giảm hay không. Ông Fiorani cho biết ngày càng nhiều khách hàng chuyển sang mua xe đã qua sử dụng, và ông lo ngại về khả năng tiếp cận các mẫu xe cũ với mức giá phải chăng trong tương lai dài hạn.
Ông Alex Yurchenko, Phó chủ tịch phụ trách mảng thông tin dữ liệu tại J.D. Power, cho rằng các loại xe được định hình bởi phần mềm "khó có khả năng thay đổi căn bản thị trường xe cũ". Tuy nhiên, thị trường có thể sẽ phân hóa thành hai nhóm: nhóm xe được hỗ trợ cập nhật từ xa (OTA) liên tục nên giữ giá tốt hơn, và nhóm xe không có sự hỗ trợ này. Ông cho biết, các chương trình xe đã qua sử dụng được nhà sản xuất chứng nhận có thể sẽ trở nên quan trọng hơn, do khách hàng có xu hướng ưu tiên sự an tâm mà các chương trình này mang lại.
"Việc định giá vẫn là một thách thức," ông nhận định. "Hiện chưa có các tiêu chuẩn được công nhận rộng rãi để đánh giá những tính năng vận hành nhờ phần mềm; bên cạnh đó, người mua có thể lo ngại về các vấn đề như hiệu chỉnh hệ thống hỗ trợ người lái tiên tiến (ADAS), khả năng cung cấp tính năng, quyền riêng tư dữ liệu, cũng như khả năng duy trì các gói đăng ký hoặc dịch vụ kết nối trong dài hạn."
Fiorani, một người đam mê xe cổ, băn khoăn không biết sự trỗi dậy của các loại xe vận hành bằng phần mềm (software-defined vehicles) sẽ tác động thế nào đến văn hóa chơi xe, ảnh hưởng ra sao tới giới sưu tầm, thợ phục chế và những người đam mê khác.
"Nhìn xa hơn, khi những chiếc xe này trở thành xe cổ, chúng sẽ được bảo dưỡng ra sao và việc hỗ trợ dịch vụ hậu mãi sẽ được thực hiện như thế nào?" ông đặt câu hỏi.
Những chiếc xe đời cũ thường đi kèm các thách thức riêng: chẳng hạn như phụ tùng hiếm và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật khó tìm. Trong khi đó, một chiếc xe vận hành trên nền tảng phần mềm độc quyền lại đặt ra những thách thức khác biệt; việc bảo dưỡng loại xe này có thể đòi hỏi kỹ năng chuyên môn, công cụ đặc thù và quyền truy cập vào dữ liệu của xe.
Các đạo luật về "quyền được sửa chữa" (right-to-repair) – vốn trao cho người tiêu dùng quyền tự sửa chữa điện thoại, ô tô và các thiết bị công nghệ khác – đang dần được áp dụng rộng rãi tại Mỹ.
Ông Bensaid cho biết xe của Rivian sẽ sớm cho phép chủ sở hữu can thiệp sâu hơn vào hệ thống xe để tuân thủ các quy định này.
"Một trong những bản cập nhật sắp tới của chúng tôi là mở khóa cái gọi là 'menu dịch vụ' (service menu) trên xe, thực sự cho phép chủ sở hữu thực hiện nhiều thao tác hơn theo đúng tinh thần của các quy định về quyền được sửa chữa," ông nói. "Nhưng chúng tôi còn muốn tiến xa hơn thế nữa: cho phép chủ sở hữu thực hiện quy trình chẩn đoán lỗi toàn diện ngay trên xe thông qua trợ lý AI và các menu hiển thị trên màn hình, tự thực hiện một số sửa chữa cơ bản, cũng như được hướng dẫn tìm đến các đơn vị dịch vụ bên thứ ba uy tín mà chúng tôi khuyến nghị."
Ông Abuelsamid cho rằng các công ty quyết định ngừng hỗ trợ sản phẩm của mình cần phải có nghĩa vụ bàn giao phần mềm cho các bên thứ ba có khả năng duy trì và bảo trì hệ thống đó.
"Nếu đi theo hướng này và thực sự biến quyền được sửa chữa thành một điều mà ai cũng có thể tiếp cận, thì đúng vậy, tôi cảm thấy lạc quan hơn nhiều so với trước đây," ông chia sẻ.
Những chiếc xe này dựa vào hệ thống máy tính và phần mềm tinh vi để điều khiển nhiều chức năng vốn trước đây hoàn toàn dựa vào cơ khí hoặc các công nghệ đơn giản hơn. Chúng cũng có khả năng nhận các bản cập nhật phần mềm từ xa (qua mạng không dây) và thường xuyên kết nối với internet hoặc mạng viễn thông, cho phép nhà sản xuất chẩn đoán lỗi, thực hiện sửa chữa và bổ sung tính năng mới từ xa.
"Xe vận hành bằng phần mềm thực chất là loại xe không bị 'đứng yên' theo thời gian. Đó là chiếc xe liên tục được cải tiến nhờ các bản cập nhật qua mạng," ông Wassym Bensaid, Giám đốc phụ trách phần mềm của Rivian, cho biết. "Tại Rivian, chúng tôi thường nói rằng chiếc xe có ít tính năng nhất mà bạn nhận được chính là chiếc xe vào ngày bạn mới mua; sau đó, nó sẽ không ngừng được cải thiện và trở nên tốt hơn theo thời gian."
Sự lên ngôi của các dòng xe tích hợp công nghệ cao này mang lại nhiều hệ quả cho toàn ngành công nghiệp ô tô. Một chiếc xe tại Mỹ có giá trung bình gần 50.000 USD — một khoản đầu tư lớn hơn nhiều so với điện thoại thông minh — nhưng khi xe cũ đi, một số tính năng có thể không còn sử dụng được do phần cứng trở nên lỗi thời hoặc nhà sản xuất ngừng hỗ trợ sản phẩm. Các công nghệ thay đổi liên tục và thường mang tính độc quyền cũng đặt ra câu hỏi về khả năng sửa chữa, bảo dưỡng xe trong dài hạn.
"Thành thật mà nói, chúng tôi không biết những chiếc xe này sẽ có tuổi thọ bao lâu," ông Sam Fiorani, Phó chủ tịch cấp cao phụ trách mảng dự báo xe tại AutoForecastSolutions, nhận định. "Chúng tôi đã bắt đầu thấy xuất hiện các vấn đề khi phần cứng không còn đáp ứng được các phần mềm mới."
Công nghệ lỗi thời
Đây không phải là lần đầu tiên các chủ xe phải đối mặt với tình trạng mất đi các tính năng công nghệ.
Vào năm 2022, AT&T trở thành công ty viễn thông đầu tiên ngừng hoạt động mạng không dây 3G, khiến hàng triệu chiếc xe từ nhiều thương hiệu khác nhau mất khả năng truy cập các tính năng như dịch vụ phản ứng khẩn cấp, cũng như một số tùy chọn định dẫn đường và giải trí. Những chiếc xe này vẫn vận hành bình thường, chỉ là không còn các tiện ích đi kèm vốn có tại thời điểm chủ xe mới mua. Trong khi đó, vào năm 2016, Tesla tuyên bố rằng mọi chiếc xe đang được sản xuất đều sở hữu phần cứng cần thiết cho khả năng tự lái hoàn toàn (FSD); CEO Elon Musk cũng tái khẳng định vào năm 2019 rằng hệ thống máy tính Hardware 3 (lúc bấy giờ là phiên bản mới) của hãng sẽ hỗ trợ tính năng này. Tuy nhiên, vào tháng 4 năm nay, ông Musk cho biết các xe sử dụng Hardware 3 sẽ cần nâng cấp cả máy tính lẫn camera để có thể vận hành chế độ FSD "không cần sự giám sát". Tesla thông báo rằng những khách hàng đủ điều kiện có thể chọn nâng cấp phần cứng hoặc đổi xe cũ lấy xe mới với mức giá ưu đãi.
Ông Bensaid từ Rivian cho biết công ty luôn nỗ lực xây dựng năng lực phần cứng đủ mạnh — điều mà ông gọi là "khoảng dự phòng" (headroom) — để đáp ứng nhu cầu nâng cấp phần mềm trong khoảng thời gian từ 7 đến 10 năm.
"Cần phân biệt rõ giữa các bản cập nhật tính năng — tức là những chức năng mới được bổ sung sau khi xe đã ra mắt và được khách hàng mua — với các bản cập nhật về an toàn hoặc bảo mật," ông nói. "Chúng tôi cam kết với khách hàng rằng Rivian sẽ hỗ trợ các bản cập nhật an toàn và bảo mật vô thời hạn. Chiếc xe của bạn sẽ luôn duy trì đầy đủ chức năng và độ an toàn, bất kể thời gian bạn sở hữu xe là bao lâu."
Những lo ngại về dài hạn
Ông Sam Abuelsamid, Phó chủ tịch phụ trách nghiên cứu thị trường tại Telemetry, dự đoán rằng việc cập nhật tính năng trong vài năm rồi dừng lại — khi phần mềm vượt quá giới hạn của phần cứng — sẽ trở thành chuyện phổ biến. Tuy nhiên, các nhà sản xuất ô tô nhiều khả năng vẫn sẽ cung cấp mức hỗ trợ cơ bản, đặc biệt là các bản vá lỗi bảo mật, an toàn và sửa lỗi kỹ thuật.
"Xét từ góc độ trách nhiệm sản phẩm và an toàn, họ có động lực để khắc phục các vấn đề đó nhiều nhất có thể," ông nhận định.
Tuy nhiên, việc duy trì phần mềm đòi hỏi chi phí, trong khi phần cứng có thể bị hỏng hóc và cần thay thế.
Việc ngừng dịch vụ 3G trên các dòng xe này vào năm 2022 đã dấy lên câu hỏi liệu giá trị bán lại của xe có bị sụt giảm hay không. Ông Fiorani cho biết ngày càng nhiều khách hàng chuyển sang mua xe đã qua sử dụng, và ông lo ngại về khả năng tiếp cận các mẫu xe cũ với mức giá phải chăng trong tương lai dài hạn.
Ông Alex Yurchenko, Phó chủ tịch phụ trách mảng thông tin dữ liệu tại J.D. Power, cho rằng các loại xe được định hình bởi phần mềm "khó có khả năng thay đổi căn bản thị trường xe cũ". Tuy nhiên, thị trường có thể sẽ phân hóa thành hai nhóm: nhóm xe được hỗ trợ cập nhật từ xa (OTA) liên tục nên giữ giá tốt hơn, và nhóm xe không có sự hỗ trợ này. Ông cho biết, các chương trình xe đã qua sử dụng được nhà sản xuất chứng nhận có thể sẽ trở nên quan trọng hơn, do khách hàng có xu hướng ưu tiên sự an tâm mà các chương trình này mang lại.
"Việc định giá vẫn là một thách thức," ông nhận định. "Hiện chưa có các tiêu chuẩn được công nhận rộng rãi để đánh giá những tính năng vận hành nhờ phần mềm; bên cạnh đó, người mua có thể lo ngại về các vấn đề như hiệu chỉnh hệ thống hỗ trợ người lái tiên tiến (ADAS), khả năng cung cấp tính năng, quyền riêng tư dữ liệu, cũng như khả năng duy trì các gói đăng ký hoặc dịch vụ kết nối trong dài hạn."
Fiorani, một người đam mê xe cổ, băn khoăn không biết sự trỗi dậy của các loại xe vận hành bằng phần mềm (software-defined vehicles) sẽ tác động thế nào đến văn hóa chơi xe, ảnh hưởng ra sao tới giới sưu tầm, thợ phục chế và những người đam mê khác.
"Nhìn xa hơn, khi những chiếc xe này trở thành xe cổ, chúng sẽ được bảo dưỡng ra sao và việc hỗ trợ dịch vụ hậu mãi sẽ được thực hiện như thế nào?" ông đặt câu hỏi.
Những chiếc xe đời cũ thường đi kèm các thách thức riêng: chẳng hạn như phụ tùng hiếm và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật khó tìm. Trong khi đó, một chiếc xe vận hành trên nền tảng phần mềm độc quyền lại đặt ra những thách thức khác biệt; việc bảo dưỡng loại xe này có thể đòi hỏi kỹ năng chuyên môn, công cụ đặc thù và quyền truy cập vào dữ liệu của xe.
Các đạo luật về "quyền được sửa chữa" (right-to-repair) – vốn trao cho người tiêu dùng quyền tự sửa chữa điện thoại, ô tô và các thiết bị công nghệ khác – đang dần được áp dụng rộng rãi tại Mỹ.
Ông Bensaid cho biết xe của Rivian sẽ sớm cho phép chủ sở hữu can thiệp sâu hơn vào hệ thống xe để tuân thủ các quy định này.
"Một trong những bản cập nhật sắp tới của chúng tôi là mở khóa cái gọi là 'menu dịch vụ' (service menu) trên xe, thực sự cho phép chủ sở hữu thực hiện nhiều thao tác hơn theo đúng tinh thần của các quy định về quyền được sửa chữa," ông nói. "Nhưng chúng tôi còn muốn tiến xa hơn thế nữa: cho phép chủ sở hữu thực hiện quy trình chẩn đoán lỗi toàn diện ngay trên xe thông qua trợ lý AI và các menu hiển thị trên màn hình, tự thực hiện một số sửa chữa cơ bản, cũng như được hướng dẫn tìm đến các đơn vị dịch vụ bên thứ ba uy tín mà chúng tôi khuyến nghị."
Ông Abuelsamid cho rằng các công ty quyết định ngừng hỗ trợ sản phẩm của mình cần phải có nghĩa vụ bàn giao phần mềm cho các bên thứ ba có khả năng duy trì và bảo trì hệ thống đó.
"Nếu đi theo hướng này và thực sự biến quyền được sửa chữa thành một điều mà ai cũng có thể tiếp cận, thì đúng vậy, tôi cảm thấy lạc quan hơn nhiều so với trước đây," ông chia sẻ.
Nguồn: CNBC
