Thoại Viết Hoàng✔
Writer
Ngày nay, câu nói “khi không chắc chắn, hãy hỏi AI” dường như đã trở thành một thói quen phổ biến. Từ những vấn đề trong cuộc sống hằng ngày đến các vấn đề công cộng, khi tham khảo ý kiến AI, chúng ta cần đặt ra một câu hỏi quan trọng: Khi đưa ra quyết định, con người có còn giữ lại sự hiểu biết, khả năng xác minh và phán đoán cần thiết hay không? Khi AI đưa ra lời giải thích, các phương án thay thế và lý do cho từng lựa chọn, thì phần phán đoán nào vẫn thực sự thuộc về con người?
Ai là người đưa ra phán quyết?
Một báo cáo nghiên cứu được Trường Kinh doanh Harvard công bố năm 2025 cho thấy sự khác biệt đáng chú ý trong cách con người sử dụng AI. Trong một nhiệm vụ tư vấn đầu tư mô phỏng với sự tham gia của 244 chuyên gia tư vấn từ Tập đoàn Tư vấn Boston, một số người chủ động thực hiện phân tích và chỉ sử dụng AI ở những phần cần thiết, trong khi một số khác liên tục trao đổi với AI để thảo luận và xác minh dữ liệu. Một nhóm khác lại giao gần như toàn bộ nhiệm vụ cho hệ thống, sau đó trực tiếp sử dụng kết quả hoặc chỉ chỉnh sửa ở mức tối thiểu. Tất cả các báo cáo cuối cùng đều do con người trình bày, nhưng cách hình thành phán đoán phía sau lại hoàn toàn khác nhau.
Thực tế, quyết định không bắt đầu từ khoảnh khắc con người chọn phương án cuối cùng. Trước đó, họ phải hiểu chuyện gì đã xảy ra, tại sao nó xảy ra và cơ sở nào dẫn đến từng lựa chọn. Nếu phần giải thích, phân tích và so sánh này chủ yếu do AI thực hiện, thì AI đã tham gia vào một phần quá trình hình thành phán đoán, ngay cả khi con người vẫn là người ký tên hoặc đưa ra lựa chọn cuối cùng.
Theo nghĩa đó, AI không chỉ xử lý những tài liệu rời rạc thành một câu trả lời. Nó biến dữ liệu thành những lời giải thích và hiểu biết có thể được sử dụng để ra quyết định, qua đó tham gia vào quá trình sản xuất tri thức và định hình cách con người hiểu về một vấn đề. Vì thế, dù quyết định cuối cùng vẫn được con người xác nhận, chỉ dựa vào điều đó để kết luận rằng quá trình hình thành phán đoán vẫn hoàn toàn do con người kiểm soát là chưa đủ.
Khi những hiểu biết này trở thành cơ sở cho các quyết định công cộng, những người chịu ảnh hưởng từ quyết định đó cũng bị cuốn vào quá trình này. Công chúng thường khó tự mình kiểm chứng toàn bộ tài liệu chuyên môn, và nếu ngay cả quá trình phân tích của AI cũng khó hiểu, họ có thể càng phụ thuộc vào những lời giải thích của các chuyên gia. Đến lúc đó, việc dựa vào kết quả của AI cũng có thể kéo theo sự phụ thuộc vào những người diễn giải, kiểm chứng và xác nhận kết quả ấy. Câu hỏi ai tạo ra tri thức vì thế tiếp tục dẫn đến một câu hỏi khác: Chúng ta có thể tin tưởng vào cách diễn giải của ai?
Khi AI trở thành “cơ quan có thẩm quyền nhận thức”
Việc các chuyên gia diễn giải và áp dụng AI cũng có thể tạo ra một vòng lặp củng cố uy tín cho cả chuyên gia lẫn AI. Năm 2025, tại lễ ký kết chương trình thí điểm bác sĩ nhi khoa AI ở Bệnh viện Nhi Bắc Kinh Beier Dou Dian, các bác sĩ đã trình diễn mô hình hợp tác giữa con người và máy móc trong chẩn đoán và điều trị, trong đó AI cung cấp chẩn đoán sơ bộ, khám bệnh và đề xuất điều trị để bác sĩ tham khảo. Phần giới thiệu chương trình cho biết hệ thống tích hợp kinh nghiệm lâm sàng của các chuyên gia tại Bệnh viện Nhi Bắc Kinh cùng dữ liệu hồ sơ y tế trong nhiều năm.
Trong một mối quan hệ hợp tác như vậy, kinh nghiệm chuyên môn và uy tín của bệnh viện có thể trở thành một trong những lý do khiến mọi người tin tưởng hệ thống AI. Ngược lại, khi các chuyên gia sử dụng phân tích dữ liệu của AI để hỗ trợ khuyến nghị, những khuyến nghị đó có thể được nhìn nhận là có sự hậu thuẫn đồng thời của kinh nghiệm chuyên môn và tính toán dữ liệu. Hai bên vì thế có thể củng cố uy tín cho nhau: chuyên gia giúp AI trở nên đáng tin cậy hơn trong mắt người dùng, trong khi AI lại cung cấp thêm một cơ sở dữ liệu và tính toán để củng cố các khuyến nghị của chuyên gia.
Sự tán thành lẫn nhau có thể chỉ là điểm khởi đầu. Khi công nghệ tiếp tục phát triển, nếu AI liên tục hoạt động đáng tin cậy trong thực tế và được các tổ chức chuyên môn cũng như người dùng công nhận, vị thế của nó như một “nguồn tri thức đáng tin cậy” có thể ngày càng được củng cố. Khi đó, con người có thể dần không còn yêu cầu mọi kết quả của AI phải được chuyên gia xác minh, bởi họ mặc định rằng hệ thống đã có khả năng cung cấp tri thức đáng tin cậy.
Nếu niềm tin này tiếp tục phát triển thành giả định rằng AI vốn đã đúng, một tình huống khác có thể xuất hiện. Khi chuyên gia đưa ra ý kiến khác với AI, mọi người có thể trước tiên yêu cầu chuyên gia giải thích tại sao phán đoán của họ khác với AI, thay vì đặt câu hỏi liệu AI có thể mắc lỗi hay gặp hiện tượng “ảo giác” hay không. Trong trường hợp đó, AI không còn đơn thuần là một “cơ quan có thẩm quyền về kiến thức” cung cấp thông tin đáng tin cậy, mà bắt đầu trở thành một “cơ quan có thẩm quyền về nhận thức”, được sử dụng để đánh giá sự hiểu biết và phán đoán của con người.
Hệ quả của sự thay đổi này là cái từng được gọi là “sự thống trị về công nghệ” hay “sự thống trị của chuyên gia” trong xã hội hậu công nghiệp có thể dần chuyển thành “sự thống trị của thuật toán” trong thời đại kỹ thuật số. Khi các tác nhân AI tham gia vào quá trình ra quyết định hằng ngày của con người, mối lo ngại lớn nhất về “sự thống trị của thuật toán” ở giai đoạn hiện nay không nhất thiết nằm ở kịch bản AI trở nên siêu thông minh rồi thức tỉnh và thống trị nhân loại. Vấn đề có thể đơn giản hơn: con người vô thức trao cho AI một phần quyền lực nhận thức và quyền ra quyết định vốn trước đây thuộc về chính mình.
Ai là người đưa ra phán quyết?
Một báo cáo nghiên cứu được Trường Kinh doanh Harvard công bố năm 2025 cho thấy sự khác biệt đáng chú ý trong cách con người sử dụng AI. Trong một nhiệm vụ tư vấn đầu tư mô phỏng với sự tham gia của 244 chuyên gia tư vấn từ Tập đoàn Tư vấn Boston, một số người chủ động thực hiện phân tích và chỉ sử dụng AI ở những phần cần thiết, trong khi một số khác liên tục trao đổi với AI để thảo luận và xác minh dữ liệu. Một nhóm khác lại giao gần như toàn bộ nhiệm vụ cho hệ thống, sau đó trực tiếp sử dụng kết quả hoặc chỉ chỉnh sửa ở mức tối thiểu. Tất cả các báo cáo cuối cùng đều do con người trình bày, nhưng cách hình thành phán đoán phía sau lại hoàn toàn khác nhau.
Thực tế, quyết định không bắt đầu từ khoảnh khắc con người chọn phương án cuối cùng. Trước đó, họ phải hiểu chuyện gì đã xảy ra, tại sao nó xảy ra và cơ sở nào dẫn đến từng lựa chọn. Nếu phần giải thích, phân tích và so sánh này chủ yếu do AI thực hiện, thì AI đã tham gia vào một phần quá trình hình thành phán đoán, ngay cả khi con người vẫn là người ký tên hoặc đưa ra lựa chọn cuối cùng.
Theo nghĩa đó, AI không chỉ xử lý những tài liệu rời rạc thành một câu trả lời. Nó biến dữ liệu thành những lời giải thích và hiểu biết có thể được sử dụng để ra quyết định, qua đó tham gia vào quá trình sản xuất tri thức và định hình cách con người hiểu về một vấn đề. Vì thế, dù quyết định cuối cùng vẫn được con người xác nhận, chỉ dựa vào điều đó để kết luận rằng quá trình hình thành phán đoán vẫn hoàn toàn do con người kiểm soát là chưa đủ.
Khi những hiểu biết này trở thành cơ sở cho các quyết định công cộng, những người chịu ảnh hưởng từ quyết định đó cũng bị cuốn vào quá trình này. Công chúng thường khó tự mình kiểm chứng toàn bộ tài liệu chuyên môn, và nếu ngay cả quá trình phân tích của AI cũng khó hiểu, họ có thể càng phụ thuộc vào những lời giải thích của các chuyên gia. Đến lúc đó, việc dựa vào kết quả của AI cũng có thể kéo theo sự phụ thuộc vào những người diễn giải, kiểm chứng và xác nhận kết quả ấy. Câu hỏi ai tạo ra tri thức vì thế tiếp tục dẫn đến một câu hỏi khác: Chúng ta có thể tin tưởng vào cách diễn giải của ai?
Khi AI trở thành “cơ quan có thẩm quyền nhận thức”
Việc các chuyên gia diễn giải và áp dụng AI cũng có thể tạo ra một vòng lặp củng cố uy tín cho cả chuyên gia lẫn AI. Năm 2025, tại lễ ký kết chương trình thí điểm bác sĩ nhi khoa AI ở Bệnh viện Nhi Bắc Kinh Beier Dou Dian, các bác sĩ đã trình diễn mô hình hợp tác giữa con người và máy móc trong chẩn đoán và điều trị, trong đó AI cung cấp chẩn đoán sơ bộ, khám bệnh và đề xuất điều trị để bác sĩ tham khảo. Phần giới thiệu chương trình cho biết hệ thống tích hợp kinh nghiệm lâm sàng của các chuyên gia tại Bệnh viện Nhi Bắc Kinh cùng dữ liệu hồ sơ y tế trong nhiều năm.
Trong một mối quan hệ hợp tác như vậy, kinh nghiệm chuyên môn và uy tín của bệnh viện có thể trở thành một trong những lý do khiến mọi người tin tưởng hệ thống AI. Ngược lại, khi các chuyên gia sử dụng phân tích dữ liệu của AI để hỗ trợ khuyến nghị, những khuyến nghị đó có thể được nhìn nhận là có sự hậu thuẫn đồng thời của kinh nghiệm chuyên môn và tính toán dữ liệu. Hai bên vì thế có thể củng cố uy tín cho nhau: chuyên gia giúp AI trở nên đáng tin cậy hơn trong mắt người dùng, trong khi AI lại cung cấp thêm một cơ sở dữ liệu và tính toán để củng cố các khuyến nghị của chuyên gia.
Sự tán thành lẫn nhau có thể chỉ là điểm khởi đầu. Khi công nghệ tiếp tục phát triển, nếu AI liên tục hoạt động đáng tin cậy trong thực tế và được các tổ chức chuyên môn cũng như người dùng công nhận, vị thế của nó như một “nguồn tri thức đáng tin cậy” có thể ngày càng được củng cố. Khi đó, con người có thể dần không còn yêu cầu mọi kết quả của AI phải được chuyên gia xác minh, bởi họ mặc định rằng hệ thống đã có khả năng cung cấp tri thức đáng tin cậy.
Nếu niềm tin này tiếp tục phát triển thành giả định rằng AI vốn đã đúng, một tình huống khác có thể xuất hiện. Khi chuyên gia đưa ra ý kiến khác với AI, mọi người có thể trước tiên yêu cầu chuyên gia giải thích tại sao phán đoán của họ khác với AI, thay vì đặt câu hỏi liệu AI có thể mắc lỗi hay gặp hiện tượng “ảo giác” hay không. Trong trường hợp đó, AI không còn đơn thuần là một “cơ quan có thẩm quyền về kiến thức” cung cấp thông tin đáng tin cậy, mà bắt đầu trở thành một “cơ quan có thẩm quyền về nhận thức”, được sử dụng để đánh giá sự hiểu biết và phán đoán của con người.
Hệ quả của sự thay đổi này là cái từng được gọi là “sự thống trị về công nghệ” hay “sự thống trị của chuyên gia” trong xã hội hậu công nghiệp có thể dần chuyển thành “sự thống trị của thuật toán” trong thời đại kỹ thuật số. Khi các tác nhân AI tham gia vào quá trình ra quyết định hằng ngày của con người, mối lo ngại lớn nhất về “sự thống trị của thuật toán” ở giai đoạn hiện nay không nhất thiết nằm ở kịch bản AI trở nên siêu thông minh rồi thức tỉnh và thống trị nhân loại. Vấn đề có thể đơn giản hơn: con người vô thức trao cho AI một phần quyền lực nhận thức và quyền ra quyết định vốn trước đây thuộc về chính mình.
