Mỹ Lệ✔
Writer
Khoảng 15 năm trước, các lãnh đạo của Driscoll’s – tập đoàn nông nghiệp gia đình hàng đầu của Mỹ có trụ sở tại California – đã đáp chuyến bay đến Trung Quốc với một tham vọng lớn: biến quả việt quất từ một mặt hàng xa xỉ phẩm xa lạ thành xu hướng ẩm thực bùng nổ tiếp theo tại quốc gia đông dân nhất thế giới.
Đến năm 2020, Driscoll’s đã sản xuất hàng nghìn tấn việt quất tươi cung cấp cho các chuỗi siêu thị cao cấp trên khắp Trung Quốc. Nhưng niềm vui ngắn chẳng tày tay. Chẳng bao lâu sau, tập đoàn Mỹ này trở thành nạn nhân mới nhất rơi vào kịch bản quen thuộc của các doanh nghiệp phương Tây tại thị trường đại lục: bị nhân bản công nghệ, sao chép giống cây trồng, để rồi chứng kiến chính các đối thủ nội địa đánh bật mình trong cuộc chiến về giá.
Hành trình gieo mầm trên đất Vân Nam
Lịch sử của Driscoll’s bắt đầu từ đầu những năm 1900 tại California với hai người trồng dâu tây đầy tham vọng. Nhờ mô hình hợp tác chặt chẽ với hàng trăm nông dân độc lập, cung cấp các giống cây trồng độc quyền và đóng gói sản phẩm trong những chiếc hộp nhựa trong suốt đặc trưng, Driscoll’s đã phát triển thành nhà sản xuất quả mọng lớn nhất Mỹ.
Khi tính toán bước đi toàn cầu hóa vào khoảng năm 2012, ban lãnh đạo Driscoll’s đã khảo sát hàng loạt khu vực từ Mỹ Latinh đến châu Á. Tốc độ tăng trưởng kinh tế thần tốc cùng sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu Trung Quốc đã đưa nước này trở thành điểm đến lý tưởng nhất.
Thời điểm đó, người tiêu dùng Trung Quốc chưa quen với vị chua của quả mâm xôi (raspberry) hay mâm xôi đen (blackberry), trong khi thị trường dâu tây lại chịu sự chi phối mạnh mẽ từ các doanh nghiệp Nhật Bản. Nhận thấy khoảng trống tiềm năng, Driscoll’s quyết định dốc toàn lực vào quả việt quất. Để hiện thực hóa mục tiêu, hãng đã bắt tay hợp tác với các công ty phương Tây sở hữu nguồn di truyền giống tiên tiến, nhằm chọn lọc ra những giống cây thích nghi tốt nhất với điều kiện thổ nhưỡng châu Á.
John Weisz – chuyên gia hàng đầu của Driscoll’s, người từng ghi dấu ấn khi xây dựng thành công thủ phủ việt quất cho tập đoàn tại Mexico – được điều động sang Trung Quốc. Ông cùng tài xế riêng rong ruổi khắp tỉnh Vân Nam, vùng đất phía Tây Nam Trung Quốc, để tìm kiếm những địa bàn canh tác lý tưởng. Tốc độ triển khai công việc nhanh và quyết liệt đến mức Driscoll’s còn chưa kịp hoàn tất thủ tục mở tài khoản ngân hàng doanh nghiệp tại địa phương cho John Weisz. Kết quả là ông đã phải dùng cạn hạn mức thẻ ghi nợ cá nhân chỉ để chi trả các chi phí vận hành ban đầu và tiền công cho tài xế.
Tuy nhiên, thực địa tại Vân Nam không hoàn toàn là màu hồng. Dù sở hữu khí hậu ban ngày nắng ấm và đêm mát mẻ cực kỳ lý tưởng cho loài quả mọng, chất lượng đất tự nhiên tại Vân Nam lại rất kém. Tồi tệ hơn, các trang trại truyền thống xung quanh thường xuyên xả nước thải chăn nuôi chưa qua xử lý gần khu vực dự án, nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước canh tác.
Trước tình thế đó, Driscoll’s đưa ra một quyết định táo bạo: từ bỏ hoàn toàn phương thức trồng cây ngoài trời thông thường như ở Mỹ. Họ đầu tư nguồn vốn khổng lồ để chuyển sang mô hình canh tác trong nhà kính công nghệ cao. Thay vì cắm rễ vào đất địa phương, cây việt quất được trồng trong các chậu chứa giá thể xơ dừa nhập khẩu. Nước ngọt cùng chất dinh dưỡng được kiểm soát nghiêm ngặt và phân phối đến từng gốc cây thông qua hệ thống tưới nhỏ giọt tự động.
"Ai cũng nghĩ Trung Quốc là nơi có chi phí sản xuất thấp, nhưng thực tế cách làm của chúng tôi lại hoàn toàn ngược lại. Việc trồng việt quất tại Trung Quốc đòi hỏi chi phí đầu tư đắt đỏ nhất trong số tất cả các khu vực hoạt động của chúng tôi trên toàn cầu”, Soren Bjorn, cựu CEO của Driscoll’s nói.
Đánh đổi lại khoản chi phí vận hành đắt đỏ, Driscoll’s đã gặt hái trái ngọt. Họ hợp tác với hơn 150 nhà vườn địa phương, đạt sản lượng khoảng 30.000 tấn việt quất tươi mỗi năm tại Vân Nam — con số tương đương với toàn bộ sản lượng hàng năm của cả bang California.
Tại các trung tâm giống ở Vân Nam, hàng triệu cây giống được nuôi dưỡng dưới ánh đèn LED hiện đại trước khi chuyển giao cho các trang trại đối tác. Trong số đó, "vũ khí bí mật" giúp Driscoll’s thống lĩnh thị trường là giống việt quất Eureka Sunrise — loại quả to, mọng nước, vỏ giòn và có vị ngọt đậm đà do công ty di truyền giống Mountain Blue của Úc phát triển. Năm 2014, Driscoll’s đã ký hợp đồng độc quyền thương mại hóa các giống việt quất của Mountain Blue tại thị trường Trung Quốc.
Sự xuất hiện của dòng việt quất chất lượng cao đã châm ngòi cho một "cơn sốt" tiêu dùng chưa từng có tại Trung Quốc. Các bậc phụ huynh ráo riết săn lùng loại quả này cho con ăn vì tin vào tác dụng giảm mỏi mắt khi sử dụng thiết bị điện tử. Các chuỗi cửa hàng đồ uống và tráng miệng đồng loạt ra mắt trà việt quất, kem việt quất. Pinko Liu, một phụ nữ 30 tuổi sống tại tỉnh Chiết Giang, chia sẻ rằng cô từng tiêu thụ tới nửa kg việt quất mỗi ngày suốt hai năm liền: "Tôi chưa từng nghĩ quả việt quất lại có thể ngọt và giòn đến như thế."
Bản sao công nghệ và cơn bão "Nội cuộn" (Involution)
Khi tin tức về tỷ lệ lợi nhuận lên tới 200% của các trang trại việt quất lan truyền, làn sóng các doanh nghiệp Trung Quốc đổ xô vào lĩnh vực này diễn ra với tốc độ chóng mặt.
Noposion, một gã khổng lồ trong ngành sản xuất thuốc bảo vệ thực vật có trụ sở tại Thâm Quyến, đã nhanh chóng thâu tóm hàng nghìn mẫu đất tại Vân Nam để chuyển hướng sang trồng việt quất. Truyền thông nhà nước Trung Quốc liên tục đưa tin, ca ngợi việt quất là "loại quả vàng" giúp xóa đói giảm nghèo và vực dậy nền kinh tế nông thôn.
Các nhà đầu tư tài chính cũng không bỏ lỡ cơ hội. Jack Zhu, một nhà đầu tư vốn cổ phần tư nhân tại Bắc Kinh, đã quyết định dốc vốn vào nông nghiệp khi các mảng đầu tư truyền thống chững lại do kinh tế suy giảm. Năm 2024, ông thành lập công ty Lanxing Agriculture, thuê 250 mẫu đất tại Vân Nam và mạnh tay đầu tư hệ thống xe tải lạnh để vận chuyển trái cây đến các siêu thị chỉ trong vòng 48 giờ sau khi hái.'
Việt quất Vân Nam được trồng trong giá thể làm từ xơ dừa và sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt.
Không riêng các tập đoàn lớn, ngay cả những nông dân bình thường cũng thế chấp tài sản để lao vào cuộc chơi. Che Zhihan (35 tuổi), một cựu người vận hành máy xúc, đã quyết định đầu tư ngẫu hứng 180.000 USD — toàn bộ tiền vay ngân hàng — để xây dựng trang trại việt quất công nghệ cao quy mô nhỏ. Ông trang bị hệ thống tưới nhỏ giọt tiên tiến từ Orbia Netafim (một công ty nổi tiếng của Israel), bắt chước hoàn toàn mô hình của các trang trại Mỹ.
Chỉ trong một thời gian ngắn, những thung lũng xanh ở Vân Nam đã bị phủ kín bởi hàng vạn nhà kính mái vòm. Nông dân Trung Quốc áp dụng chính xác các kỹ thuật mà Driscoll’s đã tốn hàng triệu USD để thử nghiệm và hoàn thiện. Nhưng điều khiến các doanh nghiệp phương Tây phẫn nộ nhất không chỉ là sự bắt chước về công nghệ canh tác, mà là việc nhiều trang trại Trung Quốc đã đánh cắp trực tiếp các giống cây độc quyền.
Theo báo cáo từ Tổ chức Việt quất Quốc tế (IBO) và hồ sơ tố tụng tại tòa án Trung Quốc, việc tiếp cận các giống cây bị bảo hộ diễn ra vô cùng dễ dàng. Người trồng trong nước chỉ cần thông qua các mối quan hệ ngầm để lấy cành giâm từ các cây việt quất Eureka Sunrise tại trang trại của Driscoll’s hoặc các đối tác, sau đó đưa về vườn ươm tự nhân giống.
Để thu thập chứng cứ pháp lý, các công ty trái cây phương Tây đã phải viện đến những biện pháp chưa từng có trong ngành nông nghiệp: thuê thám tử tư. Các điều tra viên đóng giả làm thương lái hoặc nông dân địa phương, thâm nhập vào các vườn ươm nghi vấn để mua cây giống mẫu. Các mẫu cây này ngay lập tức được niêm phong và gửi đến phòng thí nghiệm để xét nghiệm ADN nhằm chứng minh hành vi sao chép trái phép.
Trong một vụ việc điển hình, công ty con của Planasa (doanh nghiệp sản xuất giống việt quất của Tây Ban Nha) đã cài gài điều tra viên tiếp cận một cơ sở ươm tạo tại Vân Nam. Nhân viên của cơ sở này không ngần ngại tiết lộ qua tin nhắn WeChat rằng ngoài giống Blue Maldiva của Planasa, họ còn "nhờ vả quan hệ" để cuỗm được cành giâm Eureka Sunrise từ trang trại Driscoll’s. Nhân viên này thản nhiên viết: "Tất nhiên là phải làm lén lút, vì giống cây của họ được bảo hộ và họ sẽ không bao giờ tự nguyện giao nó cho chúng tôi."
Dựa trên kết quả giám định ADN cùng đoạn tin nhắn chứng cứ, tòa án Trung Quốc sau đó đã tuyên phạt cơ sở này, yêu cầu tiêu hủy toàn bộ số cây việt quất trồng trái phép và bồi thường bồi thường thiệt hại khoảng 23.000 USD.
Tuy nhiên, phạt tiền nhỏ lẻ không thể ngăn được cơn bão quy mô lớn. Tình trạng này đẩy ngành nông nghiệp việt quất vào một chu kỳ cạnh tranh tàn khốc mà người Trung Quốc gọi là "nội cuộn" (involution) — hiện tượng các doanh nghiệp đồng loạt lao vào một ngành kinh doanh triển vọng, sử dụng nguồn vốn vay giá rẻ từ ngân hàng nhà nước để mở rộng quy mô bằng mọi giá, chấp nhận vi phạm bản quyền, dẫn đến dư thừa nguồn cung nghiêm trọng và đẩy giá xuống đáy.
Cú sụp đổ giá và bức tranh nông nghiệp toàn cầu
Sự bùng nổ quy mô sản xuất tại Trung Quốc đã tạo ra những con số thống kê kinh ngạc nhưng cũng đầy cay đắng cho các nhà đầu tư ban đầu.
Đối với người tiêu dùng Trung Quốc, cuộc khủng hoảng thừa này lại là một tin vui. Truyền thông nhà nước liên tục ca ngợi kỷ nguyên "tự do việt quất", nơi người dân từ mọi tầng lớp đều có thể thoải mái thưởng thức loại trái cây từng đắt đỏ này.
Ngược lại, đối với Driscoll’s và những người nông dân chân chính, thị trường đã biến thành một "bãi chiến trường". Jack Zhu thừa nhận giá nông sản sụt giảm đã thiêu rụi kỳ vọng lợi nhuận ban đầu. Cựu thợ máy xúc Che Zhihan nghẹn ngào chia sẻ ông vui vì thu hoạch được vụ đầu, nhưng hoàn toàn dập tắt ý định mở rộng trang trại vì thị trường đã quá bão hòa.
Tổ chức Việt quất Quốc tế (IBO) trong báo cáo tháng 8 đã đưa ra lời cảnh báo u ám: "Số lượng khổng lồ các vườn ươm và diện tích trồng trọt bất hợp pháp đồng nghĩa với việc hàng nghìn héc-ta canh tác trái phép sẽ tiếp tục hoạt động, và sẽ còn thêm hàng nghìn héc-ta nữa xuất hiện trong tương lai."
Những hình ảnh tại một chợ đầu mối ở Côn Minh.
Nạn trộm cắp giống và cuộc chiến giá việt quất chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh chuyển dịch quyền lực nông nghiệp toàn cầu. Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc vốn phụ thuộc vào mô hình nông nghiệp tiểu nông phân tán. Nhưng hiện nay, nhờ sự kết hợp giữa vốn đầu tư công nghệ, năng lực hạ tầng và cả các chiến thuật sao chép nhanh chóng, Trung Quốc đang biến mình thành một cường quốc nông nghiệp mới.
Dữ liệu vệ tinh từ Đại học Copenhagen công bố trên tạp chí Nature Food chỉ ra rằng, tính đến năm 2019, Trung Quốc đã sở hữu tới 60% tổng diện tích nhà kính trên toàn thế giới - con số hiện tại còn cao hơn nữa. Nước này không chỉ tự chủ việt quất mà còn mở rộng sang các cây trồng giá trị cao như bơ, sầu riêng và bột cà chua. Hai năm trước, nông dân Ý thậm chí đã phải tổ chức các cuộc biểu tình bằng tàu thuyền tại cảng Salerno để phản đối làn sóng bột cà chua giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào tràn ngập thị trường Âu châu.
Nông dân Mỹ từng hy vọng thị trường 1,4 tỷ dân sẽ là điểm đến tiêu thụ nông sản bền vững. Nhưng khi sản lượng nội địa của Trung Quốc bùng nổ kết hợp với các rào cản thuế quan, cửa xuất khẩu của nông sản Mỹ gần như đóng lại. "Cảm giác giống như: chào mừng bạn đến với Trung Quốc vậy," David Smith, một chuyên gia tư vấn ngành trái cây tại Thượng Hải cay đắng nhận xét. "Bất cứ lĩnh vực nào họ đã quyết định đẩy mạnh sản xuất, họ sẽ nhanh chóng lấn át và đè bẹp các quốc gia khác."
Nỗ lực trụ vững và lối thoát nào cho các tập đoàn phương Tây?
Trước làn sóng vi phạm bản quyền và sự cạnh tranh khốc liệt, Driscoll’s cùng các đối tác phương Tây đang phải căng mình tìm lời giải cho bài toán sinh tồn.
Hành động pháp lý là bước đi đầu tiên nhưng chứa đựng đầy rủi ro. Nếu làm quá tay, Driscoll’s nguy cơ đối mặt với làn sóng tẩy chay truyền thông khi bị gán nhãn là "gã khổng lồ tư bản Mỹ chèn ép nông dân nghèo Trung Quốc". Dù vậy, hãng đã nộp đơn kiện hơn 20 doanh nghiệp Trung Quốc xâm phạm bản quyền giống và bước đầu thắng kiện 2 vụ lớn. Mới đây nhất, tập đoàn Noposion cũng thông báo các công ty con của họ đang bị Planasa kiện đòi bồi thường 1,3 triệu USD vì trồng chui giống việt quất Blue Maldiva.
Bên cạnh con đường tòa án, các công ty sở hữu giống cây trồng đang chọn giải pháp thực tế hơn: Hợp pháp hóa và thu phí bản quyền.
Hình ảnh chụp từ trên cao các nhà kính của Lanxing Agriculture tại Vân Nam.
Nhận thấy không thể ngăn chặn hàng vạn hộ nông dân chiết cành lén lút, Mountain Blue (đơn vị sở hữu giống Eureka Sunrise) đã quyết định nới lỏng thỏa thuận độc quyền với Driscoll's để chủ động cấp phép thương mại cho các tập đoàn lớn của Trung Quốc. Thay vì tốn chi phí đi kiện, Mountain Blue chấp nhận thu phí bản quyền trực tiếp trên mỗi cây giống bán ra. Đầu năm nay, Noposion xác nhận đã đạt được thỏa thuận cấp phép chính thức từ Mountain Blue.
Về phần mình, Driscoll’s tuyên bố không có ý định rút lui khỏi Trung Quốc. Hãng đang chuyển hướng chiến lược sang tập trung sản xuất việt quất trái vụ, đồng thời biến Vân Nam thành trung tâm xuất khẩu việt quất sang các thị trường châu Á lân cận.
Driscoll’s đặt cược vào thực tế là mức tiêu thụ việt quất bình quân đầu người tại Trung Quốc hiện vẫn thấp hơn nhiều so với Mỹ hay Châu Âu. Họ tin rằng khi thị trường đào thải những người làm ăn chộp giật, thương hiệu uy tín cùng hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt sẽ giúp tập đoàn trụ vững và gặt hái lợi nhuận lâu dài từ "mảnh đất dữ" này.
Đến năm 2020, Driscoll’s đã sản xuất hàng nghìn tấn việt quất tươi cung cấp cho các chuỗi siêu thị cao cấp trên khắp Trung Quốc. Nhưng niềm vui ngắn chẳng tày tay. Chẳng bao lâu sau, tập đoàn Mỹ này trở thành nạn nhân mới nhất rơi vào kịch bản quen thuộc của các doanh nghiệp phương Tây tại thị trường đại lục: bị nhân bản công nghệ, sao chép giống cây trồng, để rồi chứng kiến chính các đối thủ nội địa đánh bật mình trong cuộc chiến về giá.
Hành trình gieo mầm trên đất Vân Nam
Lịch sử của Driscoll’s bắt đầu từ đầu những năm 1900 tại California với hai người trồng dâu tây đầy tham vọng. Nhờ mô hình hợp tác chặt chẽ với hàng trăm nông dân độc lập, cung cấp các giống cây trồng độc quyền và đóng gói sản phẩm trong những chiếc hộp nhựa trong suốt đặc trưng, Driscoll’s đã phát triển thành nhà sản xuất quả mọng lớn nhất Mỹ.
Khi tính toán bước đi toàn cầu hóa vào khoảng năm 2012, ban lãnh đạo Driscoll’s đã khảo sát hàng loạt khu vực từ Mỹ Latinh đến châu Á. Tốc độ tăng trưởng kinh tế thần tốc cùng sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu Trung Quốc đã đưa nước này trở thành điểm đến lý tưởng nhất.
Thời điểm đó, người tiêu dùng Trung Quốc chưa quen với vị chua của quả mâm xôi (raspberry) hay mâm xôi đen (blackberry), trong khi thị trường dâu tây lại chịu sự chi phối mạnh mẽ từ các doanh nghiệp Nhật Bản. Nhận thấy khoảng trống tiềm năng, Driscoll’s quyết định dốc toàn lực vào quả việt quất. Để hiện thực hóa mục tiêu, hãng đã bắt tay hợp tác với các công ty phương Tây sở hữu nguồn di truyền giống tiên tiến, nhằm chọn lọc ra những giống cây thích nghi tốt nhất với điều kiện thổ nhưỡng châu Á.
John Weisz – chuyên gia hàng đầu của Driscoll’s, người từng ghi dấu ấn khi xây dựng thành công thủ phủ việt quất cho tập đoàn tại Mexico – được điều động sang Trung Quốc. Ông cùng tài xế riêng rong ruổi khắp tỉnh Vân Nam, vùng đất phía Tây Nam Trung Quốc, để tìm kiếm những địa bàn canh tác lý tưởng. Tốc độ triển khai công việc nhanh và quyết liệt đến mức Driscoll’s còn chưa kịp hoàn tất thủ tục mở tài khoản ngân hàng doanh nghiệp tại địa phương cho John Weisz. Kết quả là ông đã phải dùng cạn hạn mức thẻ ghi nợ cá nhân chỉ để chi trả các chi phí vận hành ban đầu và tiền công cho tài xế.
Tuy nhiên, thực địa tại Vân Nam không hoàn toàn là màu hồng. Dù sở hữu khí hậu ban ngày nắng ấm và đêm mát mẻ cực kỳ lý tưởng cho loài quả mọng, chất lượng đất tự nhiên tại Vân Nam lại rất kém. Tồi tệ hơn, các trang trại truyền thống xung quanh thường xuyên xả nước thải chăn nuôi chưa qua xử lý gần khu vực dự án, nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước canh tác.
Trước tình thế đó, Driscoll’s đưa ra một quyết định táo bạo: từ bỏ hoàn toàn phương thức trồng cây ngoài trời thông thường như ở Mỹ. Họ đầu tư nguồn vốn khổng lồ để chuyển sang mô hình canh tác trong nhà kính công nghệ cao. Thay vì cắm rễ vào đất địa phương, cây việt quất được trồng trong các chậu chứa giá thể xơ dừa nhập khẩu. Nước ngọt cùng chất dinh dưỡng được kiểm soát nghiêm ngặt và phân phối đến từng gốc cây thông qua hệ thống tưới nhỏ giọt tự động.
"Ai cũng nghĩ Trung Quốc là nơi có chi phí sản xuất thấp, nhưng thực tế cách làm của chúng tôi lại hoàn toàn ngược lại. Việc trồng việt quất tại Trung Quốc đòi hỏi chi phí đầu tư đắt đỏ nhất trong số tất cả các khu vực hoạt động của chúng tôi trên toàn cầu”, Soren Bjorn, cựu CEO của Driscoll’s nói.
Đánh đổi lại khoản chi phí vận hành đắt đỏ, Driscoll’s đã gặt hái trái ngọt. Họ hợp tác với hơn 150 nhà vườn địa phương, đạt sản lượng khoảng 30.000 tấn việt quất tươi mỗi năm tại Vân Nam — con số tương đương với toàn bộ sản lượng hàng năm của cả bang California.
 |  |
Ngành sản xuất việt quất đang bùng nổ tại tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), nơi loại quả này được trồng trong nhà kính bằng các phương pháp công nghệ cao.
Tại các trung tâm giống ở Vân Nam, hàng triệu cây giống được nuôi dưỡng dưới ánh đèn LED hiện đại trước khi chuyển giao cho các trang trại đối tác. Trong số đó, "vũ khí bí mật" giúp Driscoll’s thống lĩnh thị trường là giống việt quất Eureka Sunrise — loại quả to, mọng nước, vỏ giòn và có vị ngọt đậm đà do công ty di truyền giống Mountain Blue của Úc phát triển. Năm 2014, Driscoll’s đã ký hợp đồng độc quyền thương mại hóa các giống việt quất của Mountain Blue tại thị trường Trung Quốc.
Sự xuất hiện của dòng việt quất chất lượng cao đã châm ngòi cho một "cơn sốt" tiêu dùng chưa từng có tại Trung Quốc. Các bậc phụ huynh ráo riết săn lùng loại quả này cho con ăn vì tin vào tác dụng giảm mỏi mắt khi sử dụng thiết bị điện tử. Các chuỗi cửa hàng đồ uống và tráng miệng đồng loạt ra mắt trà việt quất, kem việt quất. Pinko Liu, một phụ nữ 30 tuổi sống tại tỉnh Chiết Giang, chia sẻ rằng cô từng tiêu thụ tới nửa kg việt quất mỗi ngày suốt hai năm liền: "Tôi chưa từng nghĩ quả việt quất lại có thể ngọt và giòn đến như thế."
Bản sao công nghệ và cơn bão "Nội cuộn" (Involution)
Khi tin tức về tỷ lệ lợi nhuận lên tới 200% của các trang trại việt quất lan truyền, làn sóng các doanh nghiệp Trung Quốc đổ xô vào lĩnh vực này diễn ra với tốc độ chóng mặt.
Noposion, một gã khổng lồ trong ngành sản xuất thuốc bảo vệ thực vật có trụ sở tại Thâm Quyến, đã nhanh chóng thâu tóm hàng nghìn mẫu đất tại Vân Nam để chuyển hướng sang trồng việt quất. Truyền thông nhà nước Trung Quốc liên tục đưa tin, ca ngợi việt quất là "loại quả vàng" giúp xóa đói giảm nghèo và vực dậy nền kinh tế nông thôn.
Các nhà đầu tư tài chính cũng không bỏ lỡ cơ hội. Jack Zhu, một nhà đầu tư vốn cổ phần tư nhân tại Bắc Kinh, đã quyết định dốc vốn vào nông nghiệp khi các mảng đầu tư truyền thống chững lại do kinh tế suy giảm. Năm 2024, ông thành lập công ty Lanxing Agriculture, thuê 250 mẫu đất tại Vân Nam và mạnh tay đầu tư hệ thống xe tải lạnh để vận chuyển trái cây đến các siêu thị chỉ trong vòng 48 giờ sau khi hái.'
Việt quất Vân Nam được trồng trong giá thể làm từ xơ dừa và sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt.
Không riêng các tập đoàn lớn, ngay cả những nông dân bình thường cũng thế chấp tài sản để lao vào cuộc chơi. Che Zhihan (35 tuổi), một cựu người vận hành máy xúc, đã quyết định đầu tư ngẫu hứng 180.000 USD — toàn bộ tiền vay ngân hàng — để xây dựng trang trại việt quất công nghệ cao quy mô nhỏ. Ông trang bị hệ thống tưới nhỏ giọt tiên tiến từ Orbia Netafim (một công ty nổi tiếng của Israel), bắt chước hoàn toàn mô hình của các trang trại Mỹ.
Chỉ trong một thời gian ngắn, những thung lũng xanh ở Vân Nam đã bị phủ kín bởi hàng vạn nhà kính mái vòm. Nông dân Trung Quốc áp dụng chính xác các kỹ thuật mà Driscoll’s đã tốn hàng triệu USD để thử nghiệm và hoàn thiện. Nhưng điều khiến các doanh nghiệp phương Tây phẫn nộ nhất không chỉ là sự bắt chước về công nghệ canh tác, mà là việc nhiều trang trại Trung Quốc đã đánh cắp trực tiếp các giống cây độc quyền.
Theo báo cáo từ Tổ chức Việt quất Quốc tế (IBO) và hồ sơ tố tụng tại tòa án Trung Quốc, việc tiếp cận các giống cây bị bảo hộ diễn ra vô cùng dễ dàng. Người trồng trong nước chỉ cần thông qua các mối quan hệ ngầm để lấy cành giâm từ các cây việt quất Eureka Sunrise tại trang trại của Driscoll’s hoặc các đối tác, sau đó đưa về vườn ươm tự nhân giống.
Để thu thập chứng cứ pháp lý, các công ty trái cây phương Tây đã phải viện đến những biện pháp chưa từng có trong ngành nông nghiệp: thuê thám tử tư. Các điều tra viên đóng giả làm thương lái hoặc nông dân địa phương, thâm nhập vào các vườn ươm nghi vấn để mua cây giống mẫu. Các mẫu cây này ngay lập tức được niêm phong và gửi đến phòng thí nghiệm để xét nghiệm ADN nhằm chứng minh hành vi sao chép trái phép.
Trong một vụ việc điển hình, công ty con của Planasa (doanh nghiệp sản xuất giống việt quất của Tây Ban Nha) đã cài gài điều tra viên tiếp cận một cơ sở ươm tạo tại Vân Nam. Nhân viên của cơ sở này không ngần ngại tiết lộ qua tin nhắn WeChat rằng ngoài giống Blue Maldiva của Planasa, họ còn "nhờ vả quan hệ" để cuỗm được cành giâm Eureka Sunrise từ trang trại Driscoll’s. Nhân viên này thản nhiên viết: "Tất nhiên là phải làm lén lút, vì giống cây của họ được bảo hộ và họ sẽ không bao giờ tự nguyện giao nó cho chúng tôi."
Dựa trên kết quả giám định ADN cùng đoạn tin nhắn chứng cứ, tòa án Trung Quốc sau đó đã tuyên phạt cơ sở này, yêu cầu tiêu hủy toàn bộ số cây việt quất trồng trái phép và bồi thường bồi thường thiệt hại khoảng 23.000 USD.
Tuy nhiên, phạt tiền nhỏ lẻ không thể ngăn được cơn bão quy mô lớn. Tình trạng này đẩy ngành nông nghiệp việt quất vào một chu kỳ cạnh tranh tàn khốc mà người Trung Quốc gọi là "nội cuộn" (involution) — hiện tượng các doanh nghiệp đồng loạt lao vào một ngành kinh doanh triển vọng, sử dụng nguồn vốn vay giá rẻ từ ngân hàng nhà nước để mở rộng quy mô bằng mọi giá, chấp nhận vi phạm bản quyền, dẫn đến dư thừa nguồn cung nghiêm trọng và đẩy giá xuống đáy.
Cú sụp đổ giá và bức tranh nông nghiệp toàn cầu
Sự bùng nổ quy mô sản xuất tại Trung Quốc đã tạo ra những con số thống kê kinh ngạc nhưng cũng đầy cay đắng cho các nhà đầu tư ban đầu.
| Chỉ số so sánh | Giai đoạn 2010 - 2021 | Giai đoạn 2021 - 2025 |
| Tăng trưởng sản lượng Trung Quốc | Tăng vọt 25 lần kể từ năm 2010 | Đạt gấp đôi tổng sản lượng của toàn nước Mỹ |
| Vị thế toàn cầu | Vượt Mỹ vào năm 2021 thành nước trồng lớn nhất | Thống trị tuyệt đối nguồn cung việt quất tươi |
| Biến động giá bán lẻ tại Vân Nam | Đạt đỉnh ~45 USD/kg (năm 2021) | Lao dốc xuống còn ~15 USD/kg (năm 2025) |
| Giá hộp 9 ounce (255g) cho người tiêu dùng | Sản phẩm xa xỉ phẩm | Tối đa 3 USD hoặc thấp hơn |
Đối với người tiêu dùng Trung Quốc, cuộc khủng hoảng thừa này lại là một tin vui. Truyền thông nhà nước liên tục ca ngợi kỷ nguyên "tự do việt quất", nơi người dân từ mọi tầng lớp đều có thể thoải mái thưởng thức loại trái cây từng đắt đỏ này.
Ngược lại, đối với Driscoll’s và những người nông dân chân chính, thị trường đã biến thành một "bãi chiến trường". Jack Zhu thừa nhận giá nông sản sụt giảm đã thiêu rụi kỳ vọng lợi nhuận ban đầu. Cựu thợ máy xúc Che Zhihan nghẹn ngào chia sẻ ông vui vì thu hoạch được vụ đầu, nhưng hoàn toàn dập tắt ý định mở rộng trang trại vì thị trường đã quá bão hòa.
Tổ chức Việt quất Quốc tế (IBO) trong báo cáo tháng 8 đã đưa ra lời cảnh báo u ám: "Số lượng khổng lồ các vườn ươm và diện tích trồng trọt bất hợp pháp đồng nghĩa với việc hàng nghìn héc-ta canh tác trái phép sẽ tiếp tục hoạt động, và sẽ còn thêm hàng nghìn héc-ta nữa xuất hiện trong tương lai."
Những hình ảnh tại một chợ đầu mối ở Côn Minh.
Nạn trộm cắp giống và cuộc chiến giá việt quất chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh chuyển dịch quyền lực nông nghiệp toàn cầu. Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc vốn phụ thuộc vào mô hình nông nghiệp tiểu nông phân tán. Nhưng hiện nay, nhờ sự kết hợp giữa vốn đầu tư công nghệ, năng lực hạ tầng và cả các chiến thuật sao chép nhanh chóng, Trung Quốc đang biến mình thành một cường quốc nông nghiệp mới.
Dữ liệu vệ tinh từ Đại học Copenhagen công bố trên tạp chí Nature Food chỉ ra rằng, tính đến năm 2019, Trung Quốc đã sở hữu tới 60% tổng diện tích nhà kính trên toàn thế giới - con số hiện tại còn cao hơn nữa. Nước này không chỉ tự chủ việt quất mà còn mở rộng sang các cây trồng giá trị cao như bơ, sầu riêng và bột cà chua. Hai năm trước, nông dân Ý thậm chí đã phải tổ chức các cuộc biểu tình bằng tàu thuyền tại cảng Salerno để phản đối làn sóng bột cà chua giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào tràn ngập thị trường Âu châu.
Nông dân Mỹ từng hy vọng thị trường 1,4 tỷ dân sẽ là điểm đến tiêu thụ nông sản bền vững. Nhưng khi sản lượng nội địa của Trung Quốc bùng nổ kết hợp với các rào cản thuế quan, cửa xuất khẩu của nông sản Mỹ gần như đóng lại. "Cảm giác giống như: chào mừng bạn đến với Trung Quốc vậy," David Smith, một chuyên gia tư vấn ngành trái cây tại Thượng Hải cay đắng nhận xét. "Bất cứ lĩnh vực nào họ đã quyết định đẩy mạnh sản xuất, họ sẽ nhanh chóng lấn át và đè bẹp các quốc gia khác."
Nỗ lực trụ vững và lối thoát nào cho các tập đoàn phương Tây?
Trước làn sóng vi phạm bản quyền và sự cạnh tranh khốc liệt, Driscoll’s cùng các đối tác phương Tây đang phải căng mình tìm lời giải cho bài toán sinh tồn.
Hành động pháp lý là bước đi đầu tiên nhưng chứa đựng đầy rủi ro. Nếu làm quá tay, Driscoll’s nguy cơ đối mặt với làn sóng tẩy chay truyền thông khi bị gán nhãn là "gã khổng lồ tư bản Mỹ chèn ép nông dân nghèo Trung Quốc". Dù vậy, hãng đã nộp đơn kiện hơn 20 doanh nghiệp Trung Quốc xâm phạm bản quyền giống và bước đầu thắng kiện 2 vụ lớn. Mới đây nhất, tập đoàn Noposion cũng thông báo các công ty con của họ đang bị Planasa kiện đòi bồi thường 1,3 triệu USD vì trồng chui giống việt quất Blue Maldiva.
Bên cạnh con đường tòa án, các công ty sở hữu giống cây trồng đang chọn giải pháp thực tế hơn: Hợp pháp hóa và thu phí bản quyền.
Hình ảnh chụp từ trên cao các nhà kính của Lanxing Agriculture tại Vân Nam.
Nhận thấy không thể ngăn chặn hàng vạn hộ nông dân chiết cành lén lút, Mountain Blue (đơn vị sở hữu giống Eureka Sunrise) đã quyết định nới lỏng thỏa thuận độc quyền với Driscoll's để chủ động cấp phép thương mại cho các tập đoàn lớn của Trung Quốc. Thay vì tốn chi phí đi kiện, Mountain Blue chấp nhận thu phí bản quyền trực tiếp trên mỗi cây giống bán ra. Đầu năm nay, Noposion xác nhận đã đạt được thỏa thuận cấp phép chính thức từ Mountain Blue.
Về phần mình, Driscoll’s tuyên bố không có ý định rút lui khỏi Trung Quốc. Hãng đang chuyển hướng chiến lược sang tập trung sản xuất việt quất trái vụ, đồng thời biến Vân Nam thành trung tâm xuất khẩu việt quất sang các thị trường châu Á lân cận.
Driscoll’s đặt cược vào thực tế là mức tiêu thụ việt quất bình quân đầu người tại Trung Quốc hiện vẫn thấp hơn nhiều so với Mỹ hay Châu Âu. Họ tin rằng khi thị trường đào thải những người làm ăn chộp giật, thương hiệu uy tín cùng hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt sẽ giúp tập đoàn trụ vững và gặt hái lợi nhuận lâu dài từ "mảnh đất dữ" này.
Nguồn: WSJ
