Từ ngày 2/8/2026, các nghĩa vụ minh bạch trong Luật Trí tuệ nhân tạo của Liên minh châu Âu (EU) chính thức có hiệu lực. Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là các hệ thống AI tương tác với con người về nguyên tắc phải giúp người dùng nhận biết mình đang giao tiếp với máy móc, trong khi nhiều loại nội dung do AI tạo ra cũng phải được đánh dấu hoặc thông báo rõ nguồn gốc.
Trước đó, ngày 20/7, Ủy ban châu Âu ban hành hướng dẫn thực hiện nghĩa vụ minh bạch đối với một số hệ thống AI, nhằm cụ thể hóa Điều 50 của Luật Trí tuệ nhân tạo. Theo đó, với chatbot, trợ lý giọng nói, dịch vụ chăm sóc khách hàng trực tuyến và các hệ thống AI trực tiếp tương tác với con người, nhà cung cấp phải bảo đảm người dùng nhận ra đối tượng đang giao tiếp với mình là AI ngay từ đầu, trừ trường hợp một người bình thường có thể nhận biết điều này ngay lập tức.
Ngoại lệ này không thể do doanh nghiệp tự quyết định. Việc đánh giá dựa trên nguyên tắc “người tiêu dùng trung bình” của luật bảo vệ người tiêu dùng EU và phải xét trong từng tình huống sử dụng cụ thể. Nếu hệ thống có khả năng tiếp xúc với những nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em hoặc người cao tuổi, đặc điểm nhận thức của các nhóm này cũng phải được tính đến. AI đồng hành, hình đại diện ảo, tài khoản AI trên mạng xã hội và các tác nhân AI có khả năng tương tác với con người đều thuộc phạm vi áp dụng.
Quy định cũng tác động trực tiếp tới hình ảnh, âm thanh, video và văn bản do AI tạo ra. Những nội dung này cần được nhúng dấu hiệu có thể đọc bằng máy ngay trong quá trình tạo để các nền tảng và công cụ phát hiện có thể nhận biết nguồn gốc. Đối với nội dung deepfake sử dụng công nghệ như hoán đổi khuôn mặt hoặc mô phỏng giọng nói, khi công bố còn phải có thông báo rõ ràng cho người xem. Chỉ nhúng hình mờ vào tệp nhưng công chúng không nhìn thấy thông báo là chưa đủ.
Ngay cả khi AI được sử dụng trong tác phẩm nghệ thuật, sáng tạo hoặc châm biếm, nghĩa vụ công khai vẫn tồn tại, nhưng có thể thực hiện theo cách không ảnh hưởng đến trải nghiệm của khán giả. Chẳng hạn, một bộ phim sử dụng AI để làm trẻ hóa diễn viên hoặc tái tạo hình ảnh diễn viên đã qua đời vẫn phải cho biết có sử dụng AI.
Tuy nhiên, không phải cứ sử dụng AI là bắt buộc phải gắn nhãn. Những thao tác như sửa lỗi ngữ pháp, loại bỏ mắt đỏ, giảm nhiễu, cắt xén nhỏ, chỉnh màu, dịch bằng AI hoặc chuyển ảnh đen trắng thành ảnh màu được miễn. Ngược lại, những nội dung như tóm tắt văn bản bằng AI, hoán đổi hoặc chỉnh sửa khuôn mặt chân thực, tổng hợp giọng nói giống một cá nhân cụ thể, tạo video về sự kiện không có thật hay thay đổi hình dáng cơ thể và màu da của một người phải được nhận diện.
Các bài báo liên quan đến lợi ích công cộng được tạo bằng AI cũng phải công khai nguồn gốc, trừ trường hợp đã trải qua quá trình xem xét thực sự của con người. Theo hướng dẫn, người kiểm duyệt phải có năng lực chuyên môn phù hợp, kiểm tra nội dung kỹ lưỡng và ít nhất phải xác minh sự thật, đồng thời phải có một chủ thể chịu trách nhiệm biên tập rõ ràng. Việc chỉ kiểm tra chính tả rồi bấm nút xác nhận xuất bản không được coi là đủ.
EU cũng quy định trường hợp tổ chức sử dụng hệ thống nhận dạng cảm xúc hoặc phân loại sinh trắc học để phân tích một cá nhân thì người đó phải được thông báo rằng hệ thống đang hoạt động. Tuy nhiên, việc thông báo không đồng nghĩa với việc hệ thống đó đương nhiên được phép sử dụng, bởi nhận dạng cảm xúc tại nơi làm việc và trường học còn chịu các quy định cấm riêng.
Doanh nghiệp cũng khó có thể lách quy định chỉ bằng cách đặt cho chatbot một cái tên như “trợ lý” hoặc ghi thông tin trong điều khoản dịch vụ. Theo hướng dẫn, những cách này không được coi là thông báo đầy đủ. Một hệ thống có ngoại hình hoặc giọng nói rất giống con người nhưng không thông báo rõ ràng cũng có thể gây hiểu nhầm.
Mức xử phạt không nhỏ. Vi phạm nghĩa vụ tại Điều 50 có thể bị phạt tới 15 triệu euro hoặc 3% doanh thu toàn cầu của năm tài chính trước, tùy mức nào cao hơn, với quy định mức thấp hơn dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Các nghĩa vụ này không chỉ áp dụng với doanh nghiệp đặt trụ sở tại EU. Sản phẩm AI được đưa vào thị trường EU cũng có thể thuộc phạm vi điều chỉnh.
Tuy vậy, quy định mới không giải quyết được toàn bộ vấn đề deepfake. Bản thân tài liệu cũng chỉ ra rằng những người cố tình tạo nội dung giả mạo nguy hiểm có thể không tuân thủ yêu cầu gắn nhãn ngay từ đầu, trong khi hình mờ hoặc dấu nhận diện cũng có thể bị suy giảm trong quá trình nội dung được tải xuống, chỉnh sửa và chuyển đổi định dạng. Hiệu quả thực tế vì thế vẫn phụ thuộc vào quá trình thực thi và xử lý từng trường hợp cụ thể.
Điểm thay đổi quan trọng nhất từ ngày 2/8 là người dùng tại châu Âu có cơ sở pháp lý để được biết mình đang tương tác với AI hay nội dung đang xem có nguồn gốc từ AI. AI vẫn có thể được thiết kế ngày càng giống con người, nhưng khi ranh giới giữa người thật và máy móc trở nên khó nhận biết, EU yêu cầu sự khác biệt đó phải được công khai cho người sử dụng.
Trước đó, ngày 20/7, Ủy ban châu Âu ban hành hướng dẫn thực hiện nghĩa vụ minh bạch đối với một số hệ thống AI, nhằm cụ thể hóa Điều 50 của Luật Trí tuệ nhân tạo. Theo đó, với chatbot, trợ lý giọng nói, dịch vụ chăm sóc khách hàng trực tuyến và các hệ thống AI trực tiếp tương tác với con người, nhà cung cấp phải bảo đảm người dùng nhận ra đối tượng đang giao tiếp với mình là AI ngay từ đầu, trừ trường hợp một người bình thường có thể nhận biết điều này ngay lập tức.
Ngoại lệ này không thể do doanh nghiệp tự quyết định. Việc đánh giá dựa trên nguyên tắc “người tiêu dùng trung bình” của luật bảo vệ người tiêu dùng EU và phải xét trong từng tình huống sử dụng cụ thể. Nếu hệ thống có khả năng tiếp xúc với những nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em hoặc người cao tuổi, đặc điểm nhận thức của các nhóm này cũng phải được tính đến. AI đồng hành, hình đại diện ảo, tài khoản AI trên mạng xã hội và các tác nhân AI có khả năng tương tác với con người đều thuộc phạm vi áp dụng.
Quy định cũng tác động trực tiếp tới hình ảnh, âm thanh, video và văn bản do AI tạo ra. Những nội dung này cần được nhúng dấu hiệu có thể đọc bằng máy ngay trong quá trình tạo để các nền tảng và công cụ phát hiện có thể nhận biết nguồn gốc. Đối với nội dung deepfake sử dụng công nghệ như hoán đổi khuôn mặt hoặc mô phỏng giọng nói, khi công bố còn phải có thông báo rõ ràng cho người xem. Chỉ nhúng hình mờ vào tệp nhưng công chúng không nhìn thấy thông báo là chưa đủ.
Ngay cả khi AI được sử dụng trong tác phẩm nghệ thuật, sáng tạo hoặc châm biếm, nghĩa vụ công khai vẫn tồn tại, nhưng có thể thực hiện theo cách không ảnh hưởng đến trải nghiệm của khán giả. Chẳng hạn, một bộ phim sử dụng AI để làm trẻ hóa diễn viên hoặc tái tạo hình ảnh diễn viên đã qua đời vẫn phải cho biết có sử dụng AI.
Tuy nhiên, không phải cứ sử dụng AI là bắt buộc phải gắn nhãn. Những thao tác như sửa lỗi ngữ pháp, loại bỏ mắt đỏ, giảm nhiễu, cắt xén nhỏ, chỉnh màu, dịch bằng AI hoặc chuyển ảnh đen trắng thành ảnh màu được miễn. Ngược lại, những nội dung như tóm tắt văn bản bằng AI, hoán đổi hoặc chỉnh sửa khuôn mặt chân thực, tổng hợp giọng nói giống một cá nhân cụ thể, tạo video về sự kiện không có thật hay thay đổi hình dáng cơ thể và màu da của một người phải được nhận diện.
Các bài báo liên quan đến lợi ích công cộng được tạo bằng AI cũng phải công khai nguồn gốc, trừ trường hợp đã trải qua quá trình xem xét thực sự của con người. Theo hướng dẫn, người kiểm duyệt phải có năng lực chuyên môn phù hợp, kiểm tra nội dung kỹ lưỡng và ít nhất phải xác minh sự thật, đồng thời phải có một chủ thể chịu trách nhiệm biên tập rõ ràng. Việc chỉ kiểm tra chính tả rồi bấm nút xác nhận xuất bản không được coi là đủ.
EU cũng quy định trường hợp tổ chức sử dụng hệ thống nhận dạng cảm xúc hoặc phân loại sinh trắc học để phân tích một cá nhân thì người đó phải được thông báo rằng hệ thống đang hoạt động. Tuy nhiên, việc thông báo không đồng nghĩa với việc hệ thống đó đương nhiên được phép sử dụng, bởi nhận dạng cảm xúc tại nơi làm việc và trường học còn chịu các quy định cấm riêng.
Doanh nghiệp cũng khó có thể lách quy định chỉ bằng cách đặt cho chatbot một cái tên như “trợ lý” hoặc ghi thông tin trong điều khoản dịch vụ. Theo hướng dẫn, những cách này không được coi là thông báo đầy đủ. Một hệ thống có ngoại hình hoặc giọng nói rất giống con người nhưng không thông báo rõ ràng cũng có thể gây hiểu nhầm.
Mức xử phạt không nhỏ. Vi phạm nghĩa vụ tại Điều 50 có thể bị phạt tới 15 triệu euro hoặc 3% doanh thu toàn cầu của năm tài chính trước, tùy mức nào cao hơn, với quy định mức thấp hơn dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Các nghĩa vụ này không chỉ áp dụng với doanh nghiệp đặt trụ sở tại EU. Sản phẩm AI được đưa vào thị trường EU cũng có thể thuộc phạm vi điều chỉnh.
Tuy vậy, quy định mới không giải quyết được toàn bộ vấn đề deepfake. Bản thân tài liệu cũng chỉ ra rằng những người cố tình tạo nội dung giả mạo nguy hiểm có thể không tuân thủ yêu cầu gắn nhãn ngay từ đầu, trong khi hình mờ hoặc dấu nhận diện cũng có thể bị suy giảm trong quá trình nội dung được tải xuống, chỉnh sửa và chuyển đổi định dạng. Hiệu quả thực tế vì thế vẫn phụ thuộc vào quá trình thực thi và xử lý từng trường hợp cụ thể.
Điểm thay đổi quan trọng nhất từ ngày 2/8 là người dùng tại châu Âu có cơ sở pháp lý để được biết mình đang tương tác với AI hay nội dung đang xem có nguồn gốc từ AI. AI vẫn có thể được thiết kế ngày càng giống con người, nhưng khi ranh giới giữa người thật và máy móc trở nên khó nhận biết, EU yêu cầu sự khác biệt đó phải được công khai cho người sử dụng.
