rung Quốc đang tăng cường giám sát những tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với thị trường lao động, trong bối cảnh nước này đẩy mạnh sáng kiến “AI Plus” nhằm đưa công nghệ vào nhiều lĩnh vực kinh tế. Chính phủ dự kiến xây dựng cơ chế cảnh báo sớm nguy cơ mất việc làm, đồng thời điều chỉnh hệ thống an sinh xã hội để thích ứng với những thay đổi trong cơ cấu nghề nghiệp và phương thức làm việc.
Phát biểu tại cuộc họp báo ngày 03/11, ông Wang Ruomeng, Phó Tổng Giám đốc Vụ Đổi mới và Phát triển Công nghệ cao thuộc Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc (NDRC), cho biết nước này sẽ vừa khai thác tiềm năng tạo việc làm của AI, vừa chủ động kiểm soát những rủi ro do công nghệ gây ra. Một trong những kế hoạch đáng chú ý là đưa các nghề mới như huấn luyện mô hình AI và chú thích dữ liệu vào hệ thống phân loại nghề nghiệp quốc gia.
Theo ông Wang, Trung Quốc sẽ tăng cường giám sát, cảnh báo sớm nguy cơ việc làm bị thay thế, đồng thời mở rộng các chính sách bảo hiểm và phúc lợi xã hội nhằm bảo vệ người lao động trước những thay đổi của thị trường.
Động thái này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng thúc đẩy ứng dụng AI vào sản xuất và dịch vụ. Trong các định hướng triển khai sáng kiến “AI Plus”, Hội đồng Nhà nước Trung Quốc đã nhấn mạnh mục tiêu sử dụng AI để tạo ra nghề nghiệp mới, nâng cao chất lượng việc làm truyền thống và tập trung nguồn lực đổi mới vào những lĩnh vực có khả năng tạo thêm nhiều việc làm. Dự thảo hướng dẫn công bố ngày 23/10 cũng đề xuất mở rộng cơ hội nghề nghiệp trong các ngành công nghiệp mới nổi và đẩy nhanh sự hình thành những công việc liên quan đến AI.
Song song với chính sách việc làm, Trung Quốc đang chuẩn bị xây dựng khung pháp lý toàn diện hơn cho AI. NDRC cho biết nước này sẽ đẩy nhanh việc ban hành luật AI mang tính nền tảng, đồng thời hoàn thiện quy định về dữ liệu, năng lực tính toán, thuật toán và các ứng dụng quan trọng. Những tiêu chuẩn an toàn và hướng dẫn đạo đức cũng sẽ được xây dựng xuyên suốt vòng đời phát triển và sử dụng công nghệ.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở số lượng việc làm bị AI thay thế, mà còn ở khoảng thời gian cần thiết để những ngành nghề mới xuất hiện và hấp thụ lực lượng lao động bị ảnh hưởng. Xu Tianchen, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Economist Intelligence Unit, nhận định các cuộc cách mạng công nghệ thường tạo ra hai tác động song song: thay thế lao động bằng máy móc và mở rộng quy mô hoạt động nhờ năng suất cao hơn.
Nếu doanh nghiệp đồng loạt ứng dụng AI để cắt giảm chi phí và nhân sự, tổng thu nhập của người lao động có thể giảm, kéo theo sức mua và nhu cầu tiêu dùng suy yếu. Đây là nguy cơ được gọi là “nghịch lý tiết kiệm”, khi việc từng doanh nghiệp tiết kiệm chi phí có thể dẫn đến hệ quả bất lợi cho toàn bộ nền kinh tế nếu nhu cầu không được duy trì.
Theo ông Xu, vấn đề cốt lõi là liệu AI có tạo ra đủ nhu cầu và thị trường mới để bù đắp những công việc bị mất hay không. Trong quá khứ, ô tô thay thế xe ngựa kéo nhưng đồng thời mở ra nhu cầu vận tải đường dài và nhiều ngành kinh doanh mới. Còn với AI, những lĩnh vực nào sẽ trở thành động lực tạo việc làm trong tương lai vẫn chưa thực sự rõ ràng.
Chen Bo, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Đông Á thuộc Đại học Quốc gia Singapore, cũng cho rằng các cuộc cách mạng công nghệ thường khiến người lao động mất việc trước khi những ngành nghề mới kịp hình thành. Khoảng cách thời gian này có thể tạo ra áp lực lớn đối với thị trường lao động, đặc biệt khi chưa thể dự đoán chính xác những lĩnh vực nào sẽ hấp thụ lực lượng lao động bị thay thế.
Vì vậy, các chuyên gia cho rằng cần thúc đẩy ứng dụng AI vào những ngành đang thiếu nhân lực hoặc có điều kiện làm việc nguy hiểm, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu cắt giảm chi phí. Đồng thời, chính phủ cần có chính sách kiểm soát tác động của việc doanh nghiệp sa thải lao động và củng cố hệ thống phúc lợi để hỗ trợ những người phải chuyển đổi nghề nghiệp.
Một vấn đề khác được đặt ra là dòng vốn đầu tư vào AI có đang gây sức ép lên các ngành công nghiệp truyền thống hay không. Cùng ngày 03/11, Xiao Yuanqi, Thứ trưởng Cục Quản lý Tài chính Quốc gia Trung Quốc, cảnh báo tình trạng tập trung đầu tư quá mức vào AI có thể đẩy chi phí vay vốn của những ngành khác lên cao. Tuy nhiên, hai chuyên gia Xu Tianchen và Chen Bo cho rằng khó khăn của các ngành truyền thống chủ yếu xuất phát từ nhu cầu đầu tư yếu và thiếu những dự án có khả năng sinh lời hấp dẫn, thay vì đơn thuần do AI hút hết nguồn vốn.
Những diễn biến này cho thấy Trung Quốc đang phải giải quyết đồng thời hai bài toán: tận dụng AI để nâng cao năng suất và bảo đảm người lao động không bị bỏ lại phía sau. Công nghệ có thể tạo ra những ngành nghề mới, nhưng nếu tốc độ thay thế lao động nhanh hơn khả năng đào tạo và chuyển đổi việc làm, khoảng trống trên thị trường lao động sẽ trở thành thách thức kinh tế và xã hội đáng kể
