Ngọc Yến✔
Writer
Việc đưa trí tuệ nhân tạo vào lớp học đã trở nên phổ biến trong hệ thống giáo dục phổ thông của Trung Quốc. Theo một nghiên cứu đáng chú ý, tỷ lệ giáo viên dùng AI để soạn bài đã vượt 30%, còn tại các trường công lập hàng đầu, con số này gần đạt 100%. Thời gian chuẩn bị bài giảng của giáo viên mới cũng giảm hơn 60%.
Câu hỏi được đặt ra nhiều nhất là liệu AI có thay thế giáo viên hay không. Trên thực tế, số lượng vị trí giảng dạy toàn cầu, hiện khoảng 85 triệu, không hề giảm. Thay vào đó, giới chuyên môn ngày càng bàn nhiều về điều làm nên một giáo viên giỏi, đặc biệt là khả năng phán đoán, sự hiện diện và niềm tin rằng mình có thể tác động đến học sinh, những yếu tố mà AI không thể thay thế.
Thử thách "30-70-90 điểm"
Tại trường Minh Long ở Thâm Quyến, giáo viên mô tả một hiện tượng gọi là thử thách 30-70-90 điểm. Ý tưởng ban đầu của học sinh chỉ đạt khoảng 30 điểm, nhưng AI có thể nâng ngay lên 70 điểm. Vấn đề là 20 điểm còn lại, phần lẽ ra học sinh phải tự đạt được, lại bị bỏ qua vì các em mất hứng thú sau khi AI hoàn thiện sản phẩm quá nhanh.
Một nghiên cứu của Đại học Pennsylvania, thực hiện trên gần 1.000 học sinh trung học ở Thổ Nhĩ Kỳ, củng cố lo ngại này. Trong giai đoạn luyện tập, học sinh dùng ChatGPT tiêu chuẩn đạt điểm cao hơn nhóm đối chứng 48%, còn nhóm dùng phiên bản có hướng dẫn sư phạm đạt cao hơn tới 127%. Nhưng khi bỏ AI và làm bài kiểm tra độc lập, nhóm dùng bản tiêu chuẩn lại đạt điểm thấp hơn nhóm đối chứng 17%, trong khi nhóm dùng bản có hướng dẫn vẫn ngang bằng nhóm đối chứng. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng AI có thể giúp giải quyết vấn đề tức thời, nhưng không giúp học sinh học được quy trình tư duy.
AI thay thế được gì, và không thay thế được gì
Tại trường Minh Đức ở Thâm Quyến, AI đã tham gia vào hầu hết khâu giảng dạy, từ phân tích bài giảng, chấm điểm, đến phân loại bài tập theo trình độ học sinh. Chi phí vận hành AI cũng giảm mạnh, từ 97% đến 99% so với năm 2023.
Tuy vậy, học giả giáo dục John Hattie, sau khi tổng hợp hàng nghìn phân tích, xác định yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến kết quả học tập không phải công nghệ hay chương trình học, mà là "hiệu quả tập thể của giáo viên", tức niềm tin chung của giáo viên rằng họ có thể tạo ra khác biệt. Hệ số ảnh hưởng của yếu tố này cao gấp ba lần so với điều kiện kinh tế gia đình học sinh.
Ba cấp độ năng lực AI cho giáo viên
Viện Nghiên cứu Tencent và Học viện Khoa học Giáo dục Trung Quốc đề xuất khung ba cấp độ. Cấp một là biết đánh giá độ tin cậy của câu trả lời AI. Cấp hai là biết dùng AI để soạn bài, chấm điểm hay phân tích học tập, trong vai trò người kiểm duyệt. Cấp ba, vốn ít được đào tạo nhất, là dùng AI để thiết kế lại toàn bộ khóa học, bao gồm lộ trình học tập cá nhân hóa và cách đánh giá học sinh.
Nguy cơ khoảng cách gia tăng
Theo báo cáo Tầm nhìn Giáo dục Kỹ thuật số 2026 của OECD, một hiện tượng gọi là "lười biếng siêu nhận thức" đang xuất hiện, khi người dùng chatbot bỏ qua các bước chẩn đoán và đánh giá vốn có khi tìm sự trợ giúp từ con người. Giáo viên cũng có thể mắc lỗi tương tự nếu dùng nội dung AI mà không kiểm tra lại.
Nghiên cứu cũng ghi nhận hiệu ứng "siêu giáo viên", khi AI giúp nhân rộng ảnh hưởng của những giáo viên xuất sắc, trong khi giáo viên trung bình dễ bị thay thế hơn. Nhà kinh tế học Raj Chetty của Đại học Harvard, cùng cộng sự, từng tính toán rằng thay một giáo viên thuộc nhóm 5% kém nhất bằng một giáo viên có năng lực trung bình có thể giúp tăng thu nhập trọn đời của cả lớp học thêm khoảng 250.000 đô la.
Năm 1984, nhà giáo dục Benjamin Bloom từng đặt ra "vấn đề hai độ lệch chuẩn", sau khi phát hiện học sinh được kèm một kèm một đạt kết quả vượt trội hơn 98% học sinh học theo lớp thông thường. Ông đặt câu hỏi liệu có thể nhân rộng hiệu quả này mà không cần chi phí quá lớn hay không.
Ngày nay, AI giúp việc kèm một kèm một trở nên khả thi về chi phí. Nhưng nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania cho thấy kèm học giá rẻ không đồng nghĩa với kèm học hiệu quả. Vấn đề còn lại, theo các nhà nghiên cứu, không phải là thiếu công cụ, mà là thiếu người biết cách sử dụng công cụ đó đúng cách, và người đó chính là giáo viên.
Tài liệu tham khảo:
[1] Viện Nghiên cứu Tencent. Ba điều AI không thể dạy [EB/OL]. (2026-06-26) [2026-09-10].
[2] BASTANI H, BASTANI O, SUNGU A, et al. Trí tuệ nhân tạo tạo sinh không có rào cản có thể gây hại cho việc học: bằng chứng từ toán học trung học[J]. Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia, 2025, 122(26): e2422633122.
[3] Viện Nghiên cứu Tencent. Hợp tác giữa con người và máy móc vì lợi ích chung: Chuyển đổi giáo dục trong kỷ nguyên AI [R]. 2026.
[4]HATTIE J. Khung tư duy và những người tối đa hóa[Z]. Hội nghị Học tập Hiển thị Thường niên lần thứ 3. Washington DC, 2016-07.
[5]OECD. Triển vọng giáo dục kỹ thuật số của OECD năm 2026: khám phá các ứng dụng hiệu quả của AI tạo sinh trong giáo dục[R/OL]. Paris: Nhà xuất bản OECD, 2026[2026-09-10].
[6] CHETTY R, FRIEDMAN JN, ROCKOFF J E. Đo lường tác động của giáo viên II: giá trị gia tăng của giáo viên và kết quả học tập của học sinh khi trưởng thành[J]. Tạp chí Kinh tế Hoa Kỳ, 2014, 104(9): 2633-2679. [7] BLOOM B S. Vấn đề 2 sigma: tìm kiếm các phương pháp giảng dạy nhóm hiệu quả như dạy kèm một kèm một[J]. Nhà nghiên cứu giáo dục, 1984, 13(6): 4-16.
Câu hỏi được đặt ra nhiều nhất là liệu AI có thay thế giáo viên hay không. Trên thực tế, số lượng vị trí giảng dạy toàn cầu, hiện khoảng 85 triệu, không hề giảm. Thay vào đó, giới chuyên môn ngày càng bàn nhiều về điều làm nên một giáo viên giỏi, đặc biệt là khả năng phán đoán, sự hiện diện và niềm tin rằng mình có thể tác động đến học sinh, những yếu tố mà AI không thể thay thế.
Thử thách "30-70-90 điểm"
Tại trường Minh Long ở Thâm Quyến, giáo viên mô tả một hiện tượng gọi là thử thách 30-70-90 điểm. Ý tưởng ban đầu của học sinh chỉ đạt khoảng 30 điểm, nhưng AI có thể nâng ngay lên 70 điểm. Vấn đề là 20 điểm còn lại, phần lẽ ra học sinh phải tự đạt được, lại bị bỏ qua vì các em mất hứng thú sau khi AI hoàn thiện sản phẩm quá nhanh.
Một nghiên cứu của Đại học Pennsylvania, thực hiện trên gần 1.000 học sinh trung học ở Thổ Nhĩ Kỳ, củng cố lo ngại này. Trong giai đoạn luyện tập, học sinh dùng ChatGPT tiêu chuẩn đạt điểm cao hơn nhóm đối chứng 48%, còn nhóm dùng phiên bản có hướng dẫn sư phạm đạt cao hơn tới 127%. Nhưng khi bỏ AI và làm bài kiểm tra độc lập, nhóm dùng bản tiêu chuẩn lại đạt điểm thấp hơn nhóm đối chứng 17%, trong khi nhóm dùng bản có hướng dẫn vẫn ngang bằng nhóm đối chứng. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng AI có thể giúp giải quyết vấn đề tức thời, nhưng không giúp học sinh học được quy trình tư duy.
AI thay thế được gì, và không thay thế được gì
Tại trường Minh Đức ở Thâm Quyến, AI đã tham gia vào hầu hết khâu giảng dạy, từ phân tích bài giảng, chấm điểm, đến phân loại bài tập theo trình độ học sinh. Chi phí vận hành AI cũng giảm mạnh, từ 97% đến 99% so với năm 2023.
Tuy vậy, học giả giáo dục John Hattie, sau khi tổng hợp hàng nghìn phân tích, xác định yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến kết quả học tập không phải công nghệ hay chương trình học, mà là "hiệu quả tập thể của giáo viên", tức niềm tin chung của giáo viên rằng họ có thể tạo ra khác biệt. Hệ số ảnh hưởng của yếu tố này cao gấp ba lần so với điều kiện kinh tế gia đình học sinh.
Ba cấp độ năng lực AI cho giáo viên
Viện Nghiên cứu Tencent và Học viện Khoa học Giáo dục Trung Quốc đề xuất khung ba cấp độ. Cấp một là biết đánh giá độ tin cậy của câu trả lời AI. Cấp hai là biết dùng AI để soạn bài, chấm điểm hay phân tích học tập, trong vai trò người kiểm duyệt. Cấp ba, vốn ít được đào tạo nhất, là dùng AI để thiết kế lại toàn bộ khóa học, bao gồm lộ trình học tập cá nhân hóa và cách đánh giá học sinh.
Nguy cơ khoảng cách gia tăng
Theo báo cáo Tầm nhìn Giáo dục Kỹ thuật số 2026 của OECD, một hiện tượng gọi là "lười biếng siêu nhận thức" đang xuất hiện, khi người dùng chatbot bỏ qua các bước chẩn đoán và đánh giá vốn có khi tìm sự trợ giúp từ con người. Giáo viên cũng có thể mắc lỗi tương tự nếu dùng nội dung AI mà không kiểm tra lại.
Nghiên cứu cũng ghi nhận hiệu ứng "siêu giáo viên", khi AI giúp nhân rộng ảnh hưởng của những giáo viên xuất sắc, trong khi giáo viên trung bình dễ bị thay thế hơn. Nhà kinh tế học Raj Chetty của Đại học Harvard, cùng cộng sự, từng tính toán rằng thay một giáo viên thuộc nhóm 5% kém nhất bằng một giáo viên có năng lực trung bình có thể giúp tăng thu nhập trọn đời của cả lớp học thêm khoảng 250.000 đô la.
Năm 1984, nhà giáo dục Benjamin Bloom từng đặt ra "vấn đề hai độ lệch chuẩn", sau khi phát hiện học sinh được kèm một kèm một đạt kết quả vượt trội hơn 98% học sinh học theo lớp thông thường. Ông đặt câu hỏi liệu có thể nhân rộng hiệu quả này mà không cần chi phí quá lớn hay không.
Ngày nay, AI giúp việc kèm một kèm một trở nên khả thi về chi phí. Nhưng nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania cho thấy kèm học giá rẻ không đồng nghĩa với kèm học hiệu quả. Vấn đề còn lại, theo các nhà nghiên cứu, không phải là thiếu công cụ, mà là thiếu người biết cách sử dụng công cụ đó đúng cách, và người đó chính là giáo viên.
Tài liệu tham khảo:
[1] Viện Nghiên cứu Tencent. Ba điều AI không thể dạy [EB/OL]. (2026-06-26) [2026-09-10].
[2] BASTANI H, BASTANI O, SUNGU A, et al. Trí tuệ nhân tạo tạo sinh không có rào cản có thể gây hại cho việc học: bằng chứng từ toán học trung học[J]. Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia, 2025, 122(26): e2422633122.
[3] Viện Nghiên cứu Tencent. Hợp tác giữa con người và máy móc vì lợi ích chung: Chuyển đổi giáo dục trong kỷ nguyên AI [R]. 2026.
[4]HATTIE J. Khung tư duy và những người tối đa hóa[Z]. Hội nghị Học tập Hiển thị Thường niên lần thứ 3. Washington DC, 2016-07.
[5]OECD. Triển vọng giáo dục kỹ thuật số của OECD năm 2026: khám phá các ứng dụng hiệu quả của AI tạo sinh trong giáo dục[R/OL]. Paris: Nhà xuất bản OECD, 2026[2026-09-10].
[6] CHETTY R, FRIEDMAN JN, ROCKOFF J E. Đo lường tác động của giáo viên II: giá trị gia tăng của giáo viên và kết quả học tập của học sinh khi trưởng thành[J]. Tạp chí Kinh tế Hoa Kỳ, 2014, 104(9): 2633-2679. [7] BLOOM B S. Vấn đề 2 sigma: tìm kiếm các phương pháp giảng dạy nhóm hiệu quả như dạy kèm một kèm một[J]. Nhà nghiên cứu giáo dục, 1984, 13(6): 4-16.
