NhatDuy
Intern Writer
Pháo phản lực tầm xa luôn tạo nên hình ảnh rất ấn tượng khi khai hỏa. Với hệ thống phóng tên lửa tự hành PHL-03 cỡ nòng 300mm, những quả tên lửa lớn rời ống phóng với quỹ đạo có thể quan sát bằng mắt thường, tạo cảm giác giống như những quả ngư lôi lao lên bầu trời hơn là đạn pháo thông thường. Dù cỡ nòng 300mm đã rất lớn, đây vẫn chưa phải giới hạn của pháo phản lực khi hiện nay còn có các loại đạn 370mm, thậm chí 750mm. Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi vì sao không phát triển tên lửa lớn hơn để thay thế hoàn toàn pháo binh.
Với những khẩu pháo cỡ nòng quá lớn, pháo kéo gần như không còn khả năng cơ động, còn pháo tự hành phải sử dụng khung gầm lớn hơn, ảnh hưởng đến tốc độ, khả năng cơ động, tốc độ bắn và tuổi thọ. Vì vậy, xét về hiệu quả chi phí, pháo cỡ nòng siêu lớn không phải lựa chọn tối ưu. Đây cũng là lý do pháo binh hiện đại chủ yếu sử dụng cỡ nòng 155mm, trong khi pháo 203mm đã được xem là rất lớn.
Tên lửa hoạt động theo nguyên lý hoàn toàn khác. Nhiên liệu được đặt ngay bên trong quả đạn, khí phụt ra phía sau tạo lực đẩy giúp tên lửa bay về phía trước, trong khi ống phóng chỉ đóng vai trò dẫn hướng và chịu áp suất thấp. Nhờ đó, bệ phóng có thể được chế tạo nhẹ hơn nhiều mà vẫn mang được các loại đạn cỡ lớn.
Ví dụ, bệ phóng Type 03 có thể mang 12 ống phóng 300mm cùng 12 quả tên lửa nhưng vẫn đảm bảo khả năng cơ động trên đường và trên chiến trường. Nếu thay bằng pháo 300mm, hệ thống này gần như sẽ trở thành một trận địa pháo cố định.
Một ưu điểm khác của tên lửa là khả năng mang đầu đạn lớn hơn. Đạn pháo phải chịu gia tốc cực lớn và tốc độ quay rất cao trong nòng, khiến thân đạn phải chế tạo dày để không bị phá hủy trước khi rời nòng. Vì vậy, một viên đạn pháo 155mm nặng hàng chục kg nhưng lượng thuốc nổ thực tế chỉ chiếm vài kg.
Trong khi đó, tên lửa tăng tốc trong thời gian dài hơn và chịu tải thấp hơn nên có thể sử dụng vỏ mỏng hơn, dành nhiều không gian hơn cho thuốc nổ hoặc các loại đầu đạn khác nhau. Đây là lý do các loại pháo phản lực cỡ lớn vừa có tầm bắn xa vừa mang được lượng chất nổ lớn.
Đầu tiên là chi phí. Đạn pháo có cấu tạo đơn giản, giá thành thấp và phù hợp với nhiệm vụ bắn kéo dài. Trong khi đó, tên lửa cần động cơ, nhiên liệu, thiết bị ổn định và với các loại tầm xa còn phải tích hợp hệ thống dẫn đường để duy trì độ chính xác. Trong tác chiến, hiệu quả hỏa lực không chỉ phụ thuộc vào sức công phá của từng phát bắn mà còn phụ thuộc vào khả năng sử dụng lâu dài với chi phí hợp lý.
Đối với nhiệm vụ chế áp trận địa, hỗ trợ hỏa lực liên tục và điều chỉnh hỏa lực theo diễn biến chiến trường, pháo binh vẫn là lựa chọn phù hợp hơn.
Khả năng xuyên phá cũng là điểm khác biệt quan trọng. Đạn pháo có vỏ dày và vận tốc cao nên dù mang ít thuốc nổ hơn vẫn có khả năng xuyên phá công sự, hầm bê tông và mục tiêu kiên cố hiệu quả hơn. Trong khi đó, tên lửa có vỏ mỏng, lượng thuốc nổ lớn, phù hợp để tấn công mục tiêu diện rộng hoặc mục tiêu mềm nhưng chưa chắc hiệu quả hơn khi đối phó với công trình kiên cố.
Khả năng ngụy trang và sống sót trên chiến trường cũng tạo nên sự khác biệt. Khi khai hỏa, pháo phản lực tạo ra cột khói lớn, tiếng nổ mạnh và rất dễ bị radar, máy bay không người lái hoặc vệ tinh phát hiện, buộc phải nhanh chóng cơ động sau khi bắn. Trong khi đó, pháo binh có dấu hiệu bộc lộ thấp hơn, dễ tận dụng địa hình để ngụy trang và có thể phân tán thành từng khẩu hoặc từng cụm nhỏ.
Về hỏa lực duy trì, pháo phản lực có ưu thế tạo ra đòn tấn công cực mạnh trong thời gian ngắn, có thể bao phủ cả khu vực chỉ trong vài chục giây. Tuy nhiên, quá trình nạp lại đạn khá phức tạp, đặc biệt với các loại tên lửa cỡ lớn do kích thước và trọng lượng lớn.
Ngược lại, pháo binh có mật độ hỏa lực của từng phát thấp hơn nhưng nạp đạn nhanh, tiếp tế thuận lợi và có thể duy trì tốc độ bắn liên tục. Nếu pháo phản lực giống một cơn mưa hỏa lực dữ dội thì pháo binh giống dòng nước ổn định, bền bỉ, và cả hai đều có vai trò riêng trên chiến trường.
Pháo phản lực hiện nay cũng được xem là giải pháp thay thế hiệu quả cho một số loại tên lửa tầm ngắn. Các loại tên lửa dẫn đường tầm xa có thể tấn công mục tiêu cách hàng trăm km với chi phí thấp hơn nhiều so với nhiều loại tên lửa tầm ngắn có giá tới hàng triệu USD (khoảng hàng chục tỷ VNĐ) mỗi quả. Khi mục tiêu ở khoảng cách lớn và không yêu cầu khả năng xuyên phá quá cao, pháo phản lực mang lại hiệu quả kinh tế tốt hơn.
Tuy nhiên, chúng vẫn không thể thay thế hoàn toàn tên lửa. Tên lửa hiện đại sử dụng hệ thống dẫn đường quán tính kết hợp dẫn đường vệ tinh. Sau khi động cơ ngừng hoạt động, chúng tiếp tục bay theo quán tính, nhưng quỹ đạo và tốc độ vẫn kém linh hoạt hơn các loại tên lửa cao cấp. Những tên lửa đắt tiền sở hữu hệ thống dẫn đường phức tạp hơn, khả năng thay đổi quỹ đạo, năng lực xuyên phá mạnh và khả năng vượt qua hệ thống phòng không tốt hơn.
Chính vì vậy, pháo binh, pháo phản lực và tên lửa không cạnh tranh để thay thế lẫn nhau mà đảm nhiệm những nhiệm vụ khác nhau. Pháo binh có ưu thế về chi phí thấp, khả năng duy trì hỏa lực ổn định; pháo phản lực nổi bật với tầm bắn xa, khả năng bao phủ rộng và hiệu quả chi phí; còn tên lửa có độ chính xác, khả năng xuyên phá và hiệu quả cao khi tấn công các mục tiêu kiên cố có giá trị lớn.
Một hệ thống hỏa lực hiện đại không dựa vào một loại vũ khí duy nhất mà là sự kết hợp hợp lý giữa nhiều phương tiện, bảo đảm sử dụng đúng loại vũ khí cho đúng mục tiêu, vừa tiết kiệm chi phí vừa đạt hiệu quả tác chiến cao nhất.
Sự khác biệt về nguyên lý hoạt động quyết định vai trò của từng loại vũ khí
Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở nguyên lý phóng. Pháo sử dụng áp suất cực lớn sinh ra trong buồng đốt khi thuốc phóng cháy để đẩy viên đạn ra khỏi nòng. Quá trình này tạo ra nhiệt độ và áp suất lên tới hàng nghìn atm, buộc nòng pháo phải có kết cấu rất dày, cứng và được chế tạo từ vật liệu chất lượng cao. Khi cỡ nòng tăng lên, toàn bộ nòng pháo, giá đỡ, cơ cấu giảm giật và khung mang pháo cũng phải tăng kích thước, khiến trọng lượng tăng theo cấp số nhân.
Với những khẩu pháo cỡ nòng quá lớn, pháo kéo gần như không còn khả năng cơ động, còn pháo tự hành phải sử dụng khung gầm lớn hơn, ảnh hưởng đến tốc độ, khả năng cơ động, tốc độ bắn và tuổi thọ. Vì vậy, xét về hiệu quả chi phí, pháo cỡ nòng siêu lớn không phải lựa chọn tối ưu. Đây cũng là lý do pháo binh hiện đại chủ yếu sử dụng cỡ nòng 155mm, trong khi pháo 203mm đã được xem là rất lớn.
Tên lửa hoạt động theo nguyên lý hoàn toàn khác. Nhiên liệu được đặt ngay bên trong quả đạn, khí phụt ra phía sau tạo lực đẩy giúp tên lửa bay về phía trước, trong khi ống phóng chỉ đóng vai trò dẫn hướng và chịu áp suất thấp. Nhờ đó, bệ phóng có thể được chế tạo nhẹ hơn nhiều mà vẫn mang được các loại đạn cỡ lớn.
Ví dụ, bệ phóng Type 03 có thể mang 12 ống phóng 300mm cùng 12 quả tên lửa nhưng vẫn đảm bảo khả năng cơ động trên đường và trên chiến trường. Nếu thay bằng pháo 300mm, hệ thống này gần như sẽ trở thành một trận địa pháo cố định.
Một ưu điểm khác của tên lửa là khả năng mang đầu đạn lớn hơn. Đạn pháo phải chịu gia tốc cực lớn và tốc độ quay rất cao trong nòng, khiến thân đạn phải chế tạo dày để không bị phá hủy trước khi rời nòng. Vì vậy, một viên đạn pháo 155mm nặng hàng chục kg nhưng lượng thuốc nổ thực tế chỉ chiếm vài kg.
Trong khi đó, tên lửa tăng tốc trong thời gian dài hơn và chịu tải thấp hơn nên có thể sử dụng vỏ mỏng hơn, dành nhiều không gian hơn cho thuốc nổ hoặc các loại đầu đạn khác nhau. Đây là lý do các loại pháo phản lực cỡ lớn vừa có tầm bắn xa vừa mang được lượng chất nổ lớn.
Vì sao pháo phản lực vẫn không thể thay thế pháo binh và tên lửa?
Dù sở hữu nhiều ưu điểm, pháo phản lực vẫn tồn tại nhiều hạn chế.Đầu tiên là chi phí. Đạn pháo có cấu tạo đơn giản, giá thành thấp và phù hợp với nhiệm vụ bắn kéo dài. Trong khi đó, tên lửa cần động cơ, nhiên liệu, thiết bị ổn định và với các loại tầm xa còn phải tích hợp hệ thống dẫn đường để duy trì độ chính xác. Trong tác chiến, hiệu quả hỏa lực không chỉ phụ thuộc vào sức công phá của từng phát bắn mà còn phụ thuộc vào khả năng sử dụng lâu dài với chi phí hợp lý.
Đối với nhiệm vụ chế áp trận địa, hỗ trợ hỏa lực liên tục và điều chỉnh hỏa lực theo diễn biến chiến trường, pháo binh vẫn là lựa chọn phù hợp hơn.
Khả năng xuyên phá cũng là điểm khác biệt quan trọng. Đạn pháo có vỏ dày và vận tốc cao nên dù mang ít thuốc nổ hơn vẫn có khả năng xuyên phá công sự, hầm bê tông và mục tiêu kiên cố hiệu quả hơn. Trong khi đó, tên lửa có vỏ mỏng, lượng thuốc nổ lớn, phù hợp để tấn công mục tiêu diện rộng hoặc mục tiêu mềm nhưng chưa chắc hiệu quả hơn khi đối phó với công trình kiên cố.
Khả năng ngụy trang và sống sót trên chiến trường cũng tạo nên sự khác biệt. Khi khai hỏa, pháo phản lực tạo ra cột khói lớn, tiếng nổ mạnh và rất dễ bị radar, máy bay không người lái hoặc vệ tinh phát hiện, buộc phải nhanh chóng cơ động sau khi bắn. Trong khi đó, pháo binh có dấu hiệu bộc lộ thấp hơn, dễ tận dụng địa hình để ngụy trang và có thể phân tán thành từng khẩu hoặc từng cụm nhỏ.
Về hỏa lực duy trì, pháo phản lực có ưu thế tạo ra đòn tấn công cực mạnh trong thời gian ngắn, có thể bao phủ cả khu vực chỉ trong vài chục giây. Tuy nhiên, quá trình nạp lại đạn khá phức tạp, đặc biệt với các loại tên lửa cỡ lớn do kích thước và trọng lượng lớn.
Ngược lại, pháo binh có mật độ hỏa lực của từng phát thấp hơn nhưng nạp đạn nhanh, tiếp tế thuận lợi và có thể duy trì tốc độ bắn liên tục. Nếu pháo phản lực giống một cơn mưa hỏa lực dữ dội thì pháo binh giống dòng nước ổn định, bền bỉ, và cả hai đều có vai trò riêng trên chiến trường.
Pháo phản lực hiện nay cũng được xem là giải pháp thay thế hiệu quả cho một số loại tên lửa tầm ngắn. Các loại tên lửa dẫn đường tầm xa có thể tấn công mục tiêu cách hàng trăm km với chi phí thấp hơn nhiều so với nhiều loại tên lửa tầm ngắn có giá tới hàng triệu USD (khoảng hàng chục tỷ VNĐ) mỗi quả. Khi mục tiêu ở khoảng cách lớn và không yêu cầu khả năng xuyên phá quá cao, pháo phản lực mang lại hiệu quả kinh tế tốt hơn.
Tuy nhiên, chúng vẫn không thể thay thế hoàn toàn tên lửa. Tên lửa hiện đại sử dụng hệ thống dẫn đường quán tính kết hợp dẫn đường vệ tinh. Sau khi động cơ ngừng hoạt động, chúng tiếp tục bay theo quán tính, nhưng quỹ đạo và tốc độ vẫn kém linh hoạt hơn các loại tên lửa cao cấp. Những tên lửa đắt tiền sở hữu hệ thống dẫn đường phức tạp hơn, khả năng thay đổi quỹ đạo, năng lực xuyên phá mạnh và khả năng vượt qua hệ thống phòng không tốt hơn.
Chính vì vậy, pháo binh, pháo phản lực và tên lửa không cạnh tranh để thay thế lẫn nhau mà đảm nhiệm những nhiệm vụ khác nhau. Pháo binh có ưu thế về chi phí thấp, khả năng duy trì hỏa lực ổn định; pháo phản lực nổi bật với tầm bắn xa, khả năng bao phủ rộng và hiệu quả chi phí; còn tên lửa có độ chính xác, khả năng xuyên phá và hiệu quả cao khi tấn công các mục tiêu kiên cố có giá trị lớn.
Một hệ thống hỏa lực hiện đại không dựa vào một loại vũ khí duy nhất mà là sự kết hợp hợp lý giữa nhiều phương tiện, bảo đảm sử dụng đúng loại vũ khí cho đúng mục tiêu, vừa tiết kiệm chi phí vừa đạt hiệu quả tác chiến cao nhất.
