NhatDuy
Intern Writer
Chỉ trong vòng một đêm, hàng loạt vụ tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái đã diễn ra tại nhiều khu vực ở Trung Đông, khiến bầu không khí an ninh trong khu vực trở nên căng thẳng. Những vệt lửa trên bầu trời, tiếng còi báo động cùng các thông báo khẩn liên tục xuất hiện đã phản ánh mức độ leo thang của cuộc đối đầu.
Nếu chỉ nhìn vào từng sự việc riêng lẻ, nhiều người có thể cho rằng đây chỉ là một cuộc xung đột cục bộ. Tuy nhiên, khi đặt các địa điểm như Jordan, Iraq, Kuwait, Bahrain và Iran trong cùng một bức tranh, có thể thấy phạm vi ảnh hưởng đã mở rộng trên khắp khu vực Trung Đông chỉ trong vòng 24 giờ.
Quan điểm của sử gia Hy Lạp cổ đại Thucydides rằng nguyên nhân trực tiếp của chiến tranh có thể bắt nguồn từ một sự kiện bất ngờ, nhưng sâu xa hơn là sự thay đổi trong cán cân quyền lực cùng nỗi lo ngại mà điều đó tạo ra.
Tên gọi Haybar Shekan mang ý nghĩa "Kẻ nghiền nát pháo đài". Trong tiếng Ba Tư, "Haybar" là tên một pháo đài cổ trên bán đảo Ả Rập, còn "Shekan" mang nghĩa "phá vỡ" hoặc "nghiền nát". Ngay chính tên gọi cũng được xem là một thông điệp mang tính biểu tượng.
Theo các phân tích quốc phòng, Haybar Shekan không phải là phiên bản cải tiến thông thường của dòng tên lửa Scud. Đầu đạn được cho là sử dụng thiết kế hình nón kép, giúp tăng khả năng cơ động trong giai đoạn cuối của quỹ đạo bay, từ đó khiến việc đánh chặn bằng các hệ thống phòng không Patriot trở nên khó khăn hơn.
Việc Iran công khai sử dụng loại tên lửa này nhằm phát đi thông điệp rằng nước này đang tìm cách đối phó với những hệ thống phòng thủ hiện đại của đối phương.
Cùng với đó, quy mô của đợt tấn công cũng được đánh giá là đáng chú ý. Căn cứ quân sự Muwafaq al-Salti của Mỹ tại Jordan trở thành mục tiêu, kéo theo việc Đại sứ quán Mỹ phải đóng cửa và khuyến cáo công dân tìm nơi trú ẩn. Tại Iraq, còi báo động cũng vang lên ở căn cứ không quân Harir, nơi có lực lượng Mỹ đồn trú.
Trong khi đó, quân đội Kuwait được cho là đã phải đồng thời đánh chặn một tên lửa hành trình, ba tên lửa đạn đạo cùng 10 máy bay không người lái xâm nhập không phận. Nếu chỉ một trong số các mục tiêu này không bị đánh chặn thành công cũng có thể gây thiệt hại đáng kể.
Đây không còn là các cuộc tập kích quy mô nhỏ mà là chiến dịch phối hợp nhiều đợt, nhiều mục tiêu và nhiều loại vũ khí khác nhau. Điều này được cho là đòi hỏi năng lực chỉ huy, điều phối và kiểm soát ở mức cao.
Ở chiều ngược lại, Mỹ cũng tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ Iran. Phó thống đốc tỉnh Bushehr xác nhận nhiều khu vực quan trọng, bao gồm vùng lân cận nhà máy điện hạt nhân Bushehr, các căn cứ quân sự và cảng biển đã bị tấn công.
Cơ quan y tế địa phương ghi nhận 3 người thiệt mạng và 15 người bị thương sau các vụ tấn công.
Việc các hoạt động quân sự diễn ra gần cơ sở hạt nhân Bushehr khiến dư luận đặc biệt lo ngại do những bài học từ các sự cố hạt nhân trong quá khứ vẫn còn để lại nhiều ám ảnh.
Nhắc lại sự kiện năm 1953, khi chính phủ của Thủ tướng Mohammad Mossadegh tiến hành quốc hữu hóa ngành dầu mỏ. Động thái này dẫn đến Chiến dịch Ajax, cuộc đảo chính bí mật lật đổ chính phủ khi đó, tạo ra những rạn nứt kéo dài giữa Iran và phương Tây.
Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, cuộc khủng hoảng con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran kéo dài 444 ngày tiếp tục khiến quan hệ hai nước xấu đi. Bài viết cũng đề cập đến Chiến tranh Iran - Iraq, những tranh cãi liên quan đến chương trình hạt nhân, các lệnh trừng phạt, các vụ ám sát cũng như những cuộc xung đột thông qua lực lượng ủy nhiệm trong nhiều thập kỷ qua. Tất cả những yếu tố này đã khiến mâu thuẫn giữa hai bên ngày càng tích tụ.
Trong bối cảnh lòng tin gần như không còn, bất kỳ cáo buộc nào về việc vi phạm thỏa thuận ngừng bắn cũng có thể khiến tình hình nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát.
Đề cập đến góc nhìn học thuật, quan điểm của nhà khoa học chính trị Samuel Huntington trong cuốn "Sự va chạm giữa các nền văn minh". Theo đó, khi các quốc gia trung tâm của những nền văn minh khác nhau xảy ra xung đột, các khu vực nằm giữa thường phải hứng chịu hậu quả nặng nề nhất.
Iran là một nền văn minh lâu đời với niềm tự hào dân tộc mạnh mẽ. Những trải nghiệm lịch sử cùng ký ức tập thể được cho là đã góp phần hình thành quyết tâm phát triển năng lực quân sự, bao gồm chương trình tên lửa và việc mở rộng ảnh hưởng địa chính trị trong khu vực.
Ở phía Mỹ, nhận định Trung Đông vẫn là khu vực có ý nghĩa chiến lược dù Washington đang chuyển dần trọng tâm sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Sự hiện diện của các căn cứ quân sự tại Kuwait, Iraq và Jordan vừa giúp duy trì ảnh hưởng, vừa khiến lực lượng Mỹ tiếp tục trở thành mục tiêu trong các cuộc tấn công.
Điều này tạo ra một thế tiến thoái lưỡng nan: nếu rút quân, Mỹ có thể đánh mất các vị trí chiến lược được xây dựng trong nhiều thập kỷ; nếu tiếp tục duy trì lực lượng, nước này sẽ phải đối mặt với nguy cơ tấn công và chi phí phòng thủ ngày càng lớn.
Quan điểm của sử gia Eric Hobsbawm khi mô tả thế kỷ XX là "thời đại của những thái cực", nơi ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình ngày càng mờ nhạt. Điều này tiếp tục được phản ánh trong bối cảnh hiện nay, khi không chỉ các cuộc không kích mà cả thị trường tài chính, nguồn cung dầu mỏ, mạng xã hội và các cảnh báo ngoại giao đều chịu tác động từ diễn biến xung đột.
Một nguy cơ khác là phản ứng dây chuyền giữa các cuộc xung đột trong khu vực. Các cuộc tấn công nhằm vào những khu vực có lực lượng người Kurd hoạt động cho thấy bất kỳ cuộc đối đầu nào giữa các cường quốc cũng có thể làm gia tăng căng thẳng sắc tộc và tôn giáo vốn đã tồn tại từ lâu tại Trung Đông. Quan hệ giữa Iran và người Kurd, Thổ Nhĩ Kỳ và người Kurd, cùng xung đột Israel - Palestine được cho là có nguy cơ tác động lẫn nhau nếu tình hình tiếp tục leo thang.
Quan điểm của Thucydides trong "Lịch sử chiến tranh Peloponnesian", cho rằng sức mạnh thường được đặt lên trên công lý trong các cuộc đối đầu giữa các quốc gia. Tuy nhiên, bài viết cũng dẫn các ví dụ như Hòa ước Westphalia và Hiệp định Helsinki để cho rằng ngay cả trong những giai đoạn đối đầu gay gắt nhất, các bên vẫn có thể đạt được thỏa hiệp nếu lợi ích và an ninh được cân bằng.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu và các tuyến vận chuyển năng lượng có mối liên kết chặt chẽ, mỗi đợt leo thang quân sự đều có thể tạo ra những tác động vượt xa phạm vi chiến trường. Tên lửa Haybar Shekan được xem là biểu tượng cho quyết tâm xuyên thủng các hệ thống phòng thủ, nhưng rào cản lớn nhất giữa các quốc gia không nằm ở những công trình quân sự mà ở sự thiếu lòng tin.
Câu hỏi đặt ra về cái giá thực sự của vòng xoáy trả đũa liên tiếp giữa các bên. Khi chiến sự lan đến khu vực gần nhà máy điện hạt nhân Bushehr, thế giới đang tiến gần hơn tới những rủi ro mà không quốc gia nào mong muốn. Trong một cuộc xung đột như vậy, sẽ rất khó để có một bên thực sự giành chiến thắng.
Nếu chỉ nhìn vào từng sự việc riêng lẻ, nhiều người có thể cho rằng đây chỉ là một cuộc xung đột cục bộ. Tuy nhiên, khi đặt các địa điểm như Jordan, Iraq, Kuwait, Bahrain và Iran trong cùng một bức tranh, có thể thấy phạm vi ảnh hưởng đã mở rộng trên khắp khu vực Trung Đông chỉ trong vòng 24 giờ.
Quan điểm của sử gia Hy Lạp cổ đại Thucydides rằng nguyên nhân trực tiếp của chiến tranh có thể bắt nguồn từ một sự kiện bất ngờ, nhưng sâu xa hơn là sự thay đổi trong cán cân quyền lực cùng nỗi lo ngại mà điều đó tạo ra.
Tên lửa Haybar Shekan và thông điệp mà Iran muốn gửi đi
Trong đợt phản công này, Iran đã công khai sử dụng tên lửa đạn đạo Haybar Shekan. Đây là loại tên lửa được giới thiệu như một trong những hệ thống vũ khí mới của nước này.
Tên gọi Haybar Shekan mang ý nghĩa "Kẻ nghiền nát pháo đài". Trong tiếng Ba Tư, "Haybar" là tên một pháo đài cổ trên bán đảo Ả Rập, còn "Shekan" mang nghĩa "phá vỡ" hoặc "nghiền nát". Ngay chính tên gọi cũng được xem là một thông điệp mang tính biểu tượng.
Theo các phân tích quốc phòng, Haybar Shekan không phải là phiên bản cải tiến thông thường của dòng tên lửa Scud. Đầu đạn được cho là sử dụng thiết kế hình nón kép, giúp tăng khả năng cơ động trong giai đoạn cuối của quỹ đạo bay, từ đó khiến việc đánh chặn bằng các hệ thống phòng không Patriot trở nên khó khăn hơn.
Việc Iran công khai sử dụng loại tên lửa này nhằm phát đi thông điệp rằng nước này đang tìm cách đối phó với những hệ thống phòng thủ hiện đại của đối phương.
Cùng với đó, quy mô của đợt tấn công cũng được đánh giá là đáng chú ý. Căn cứ quân sự Muwafaq al-Salti của Mỹ tại Jordan trở thành mục tiêu, kéo theo việc Đại sứ quán Mỹ phải đóng cửa và khuyến cáo công dân tìm nơi trú ẩn. Tại Iraq, còi báo động cũng vang lên ở căn cứ không quân Harir, nơi có lực lượng Mỹ đồn trú.
Trong khi đó, quân đội Kuwait được cho là đã phải đồng thời đánh chặn một tên lửa hành trình, ba tên lửa đạn đạo cùng 10 máy bay không người lái xâm nhập không phận. Nếu chỉ một trong số các mục tiêu này không bị đánh chặn thành công cũng có thể gây thiệt hại đáng kể.
Đây không còn là các cuộc tập kích quy mô nhỏ mà là chiến dịch phối hợp nhiều đợt, nhiều mục tiêu và nhiều loại vũ khí khác nhau. Điều này được cho là đòi hỏi năng lực chỉ huy, điều phối và kiểm soát ở mức cao.
Ở chiều ngược lại, Mỹ cũng tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ Iran. Phó thống đốc tỉnh Bushehr xác nhận nhiều khu vực quan trọng, bao gồm vùng lân cận nhà máy điện hạt nhân Bushehr, các căn cứ quân sự và cảng biển đã bị tấn công.
Cơ quan y tế địa phương ghi nhận 3 người thiệt mạng và 15 người bị thương sau các vụ tấn công.
Việc các hoạt động quân sự diễn ra gần cơ sở hạt nhân Bushehr khiến dư luận đặc biệt lo ngại do những bài học từ các sự cố hạt nhân trong quá khứ vẫn còn để lại nhiều ám ảnh.
Nguồn gốc lịch sử và nguy cơ leo thang của cuộc đối đầu
Để hiểu vì sao căng thẳng Mỹ - Iran liên tục leo thang, cần nhìn lại lịch sử nhiều thập kỷ trước.
Nhắc lại sự kiện năm 1953, khi chính phủ của Thủ tướng Mohammad Mossadegh tiến hành quốc hữu hóa ngành dầu mỏ. Động thái này dẫn đến Chiến dịch Ajax, cuộc đảo chính bí mật lật đổ chính phủ khi đó, tạo ra những rạn nứt kéo dài giữa Iran và phương Tây.
Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, cuộc khủng hoảng con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran kéo dài 444 ngày tiếp tục khiến quan hệ hai nước xấu đi. Bài viết cũng đề cập đến Chiến tranh Iran - Iraq, những tranh cãi liên quan đến chương trình hạt nhân, các lệnh trừng phạt, các vụ ám sát cũng như những cuộc xung đột thông qua lực lượng ủy nhiệm trong nhiều thập kỷ qua. Tất cả những yếu tố này đã khiến mâu thuẫn giữa hai bên ngày càng tích tụ.
Trong bối cảnh lòng tin gần như không còn, bất kỳ cáo buộc nào về việc vi phạm thỏa thuận ngừng bắn cũng có thể khiến tình hình nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát.
Đề cập đến góc nhìn học thuật, quan điểm của nhà khoa học chính trị Samuel Huntington trong cuốn "Sự va chạm giữa các nền văn minh". Theo đó, khi các quốc gia trung tâm của những nền văn minh khác nhau xảy ra xung đột, các khu vực nằm giữa thường phải hứng chịu hậu quả nặng nề nhất.
Iran là một nền văn minh lâu đời với niềm tự hào dân tộc mạnh mẽ. Những trải nghiệm lịch sử cùng ký ức tập thể được cho là đã góp phần hình thành quyết tâm phát triển năng lực quân sự, bao gồm chương trình tên lửa và việc mở rộng ảnh hưởng địa chính trị trong khu vực.
Ở phía Mỹ, nhận định Trung Đông vẫn là khu vực có ý nghĩa chiến lược dù Washington đang chuyển dần trọng tâm sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Sự hiện diện của các căn cứ quân sự tại Kuwait, Iraq và Jordan vừa giúp duy trì ảnh hưởng, vừa khiến lực lượng Mỹ tiếp tục trở thành mục tiêu trong các cuộc tấn công.
Điều này tạo ra một thế tiến thoái lưỡng nan: nếu rút quân, Mỹ có thể đánh mất các vị trí chiến lược được xây dựng trong nhiều thập kỷ; nếu tiếp tục duy trì lực lượng, nước này sẽ phải đối mặt với nguy cơ tấn công và chi phí phòng thủ ngày càng lớn.
Quan điểm của sử gia Eric Hobsbawm khi mô tả thế kỷ XX là "thời đại của những thái cực", nơi ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình ngày càng mờ nhạt. Điều này tiếp tục được phản ánh trong bối cảnh hiện nay, khi không chỉ các cuộc không kích mà cả thị trường tài chính, nguồn cung dầu mỏ, mạng xã hội và các cảnh báo ngoại giao đều chịu tác động từ diễn biến xung đột.
Một nguy cơ khác là phản ứng dây chuyền giữa các cuộc xung đột trong khu vực. Các cuộc tấn công nhằm vào những khu vực có lực lượng người Kurd hoạt động cho thấy bất kỳ cuộc đối đầu nào giữa các cường quốc cũng có thể làm gia tăng căng thẳng sắc tộc và tôn giáo vốn đã tồn tại từ lâu tại Trung Đông. Quan hệ giữa Iran và người Kurd, Thổ Nhĩ Kỳ và người Kurd, cùng xung đột Israel - Palestine được cho là có nguy cơ tác động lẫn nhau nếu tình hình tiếp tục leo thang.
Quan điểm của Thucydides trong "Lịch sử chiến tranh Peloponnesian", cho rằng sức mạnh thường được đặt lên trên công lý trong các cuộc đối đầu giữa các quốc gia. Tuy nhiên, bài viết cũng dẫn các ví dụ như Hòa ước Westphalia và Hiệp định Helsinki để cho rằng ngay cả trong những giai đoạn đối đầu gay gắt nhất, các bên vẫn có thể đạt được thỏa hiệp nếu lợi ích và an ninh được cân bằng.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu và các tuyến vận chuyển năng lượng có mối liên kết chặt chẽ, mỗi đợt leo thang quân sự đều có thể tạo ra những tác động vượt xa phạm vi chiến trường. Tên lửa Haybar Shekan được xem là biểu tượng cho quyết tâm xuyên thủng các hệ thống phòng thủ, nhưng rào cản lớn nhất giữa các quốc gia không nằm ở những công trình quân sự mà ở sự thiếu lòng tin.
Câu hỏi đặt ra về cái giá thực sự của vòng xoáy trả đũa liên tiếp giữa các bên. Khi chiến sự lan đến khu vực gần nhà máy điện hạt nhân Bushehr, thế giới đang tiến gần hơn tới những rủi ro mà không quốc gia nào mong muốn. Trong một cuộc xung đột như vậy, sẽ rất khó để có một bên thực sự giành chiến thắng.
