Bắc Kinh ngập tràn cây xanh và xe điện vẫn ngột ngạt ô nhiễm, giới khoa học sốc nặng khi tìm ra nguyên nhân

[Kiều My✔]

Đẩy mạnh chuyển đổi xe điện để làm sạch bầu không khí, nhưng mức độ ô nhiễm ozone trong những ngày hè oi bức tại Bắc Kinh vẫn không chịu giảm. Hóa ra, thủ phạm đứng sau một nửa lượng khói mù ozone lại đến từ chính những hàng cây liễu và bạch dương rợp bóng mát suốt hơn 40 năm qua.

Bắc Kinh có số lượng cây liễu và cây bạch dương rất lớn. Ảnh: Shutterstock​

Theo SCMP, suốt bốn thập kỷ qua, hàng trăm nghìn cây bạch dương và liễu rủ đã trở thành biểu tượng quen thuộc che chắn cái nắng gay gắt cho hơn 20 triệu cư dân Bắc Kinh. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đăng tải trên tạp chí Science Advances của nhóm nhà khoa học thuộc Đại học Ký Nam (Quảng Châu) đã chỉ ra một sự thật trớ trêu: mảng xanh đô thị này đang vô tình khiến bầu không khí thủ đô thêm ngột ngạt vì gia tăng nồng độ ozone tầng mặt đất.

Lâu nay, ô nhiễm khói mù ozone vốn được gắn liền với khí thải từ xe cộ và các nhà máy công nghiệp. Khi Bắc Kinh đẩy mạnh tốc độ chuyển đổi sang xe điện, giới nghiên cứu từng bối rối khi thấy mức ozone vẫn neo ở mức cao đáng ngạc nhiên. Ban đầu, các nhà khoa học chỉ định đo đạc mức độ ozone sinh ra từ hoạt động của con người, nhưng kết quả đo thực tế lại cho thấy cây xanh trong thành phố mới là nguồn phát thải tạo khói mù vượt xa dự kiến.

Phản ứng hóa học không ai ngờ tới giữa lòng đô thị​

Bí mật nằm ở hợp chất hữu cơ dễ bay hơi có tên isoprene do cây xanh tiết ra. Khi chất này gặp các oxit nitơ thải ra từ các phương tiện giao thông còn lại hoặc nhà máy, phản ứng hóa học dưới ánh nắng mặt trời sẽ tạo thành ozone tầng mặt đất.

Chính quyền Bắc Kinh đã trồng hàng trăm nghìn cây xanh trong suốt bốn thập kỷ qua. Ảnh: AP​

Dù nhiều đô thị khác cũng gặp hiện tượng tương tự, Bắc Kinh lại là trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Kể từ khi chiến dịch phủ xanh bắt đầu năm 1979, tính đến cuối năm 2018, thành phố đã trồng khoảng 284.000 cây bạch dương và liễu trong khu vực nội đô tính từ đường vành đai 5. Hai loài cây này chiếm tới khoảng 35% diện tích cây xanh đô thị nhờ ưu điểm lớn nhanh, chịu được mùa đông lạnh giá và tạo bóng mát dày vào mùa hè. Dẫu vậy, chúng lại là những cỗ máy tiết isoprene cực mạnh.

Mức độ phát thải isoprene từ thảm thực vật ở Bắc Kinh đạt cường độ cao nhất trong các dữ liệu đô thị từng được ghi nhận trên thế giới, xấp xỉ mức đo được tại các khu rừng ôn đới tự nhiên. Trước đó, cư dân thủ đô vốn chỉ mới phiền lòng vì phấn hoa và sợi bông của chúng bay mù mịt gây dị ứng vào đầu mùa xuân, chứ chưa từng nghĩ bóng mát mùa hè lại mang theo nguy cơ sức khỏe vô hình.

Nắng càng gắt, cây "thở" ra ô nhiễm càng nhiều​

Cái nóng mùa hè tại Bắc Kinh chính là chất xúc tác khiến vấn đề tồi tệ hơn gấp nhiều lần. Số liệu nghiên cứu cho thấy khi nhiệt độ môi trường tăng từ 20 độ C lên 35 độ C, tốc độ phân hủy các hợp chất từ cây để tạo thành chất gây ô nhiễm tăng vọt tới 700%. Để so sánh, mức tăng ô nhiễm tương ứng do hoạt động của con người trong cùng điều kiện nhiệt độ chỉ khoảng 40%.

Tính chung, thảm thực vật chỉ chiếm khoảng 10% tổng lượng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi phát thải tại Bắc Kinh, nhưng chừng đó là đủ để chúng tạo ra hơn 52% lượng khói mù ozone đo được trong thành phố.

Các nhà khoa học không khuyến nghị việc chặt hạ hàng loạt cây liễu hay bạch dương ngay lập tức, bởi chúng vẫn giữ vai trò điều hòa vi khí hậu không thể phủ nhận. Thay vào đó, giải pháp hợp lý là thay thế dần dần cơ cấu cây trồng bằng những giống cây ít phát thải isoprene hơn. Tính toán cho thấy chỉ cần thay thế 10% số lượng cây phát thải cao bằng các loài cây khác, lượng isoprene trong không khí có thể giảm ít nhất 29%.

Phát hiện này cũng mở ra một bài học thực tế cho các nhà quy hoạch đô thị tương lai, như dự án Hùng An tại Trung Quốc hay Neom tại Ả Rập Xê Út. Việc phủ xanh đô thị giờ đây không chỉ đơn giản là chọn loài cây lớn nhanh, tạo nhiều bóng mát, mà còn phải tính đến cả "dấu chân hóa học" mà chúng âm thầm thải vào không khí mỗi ngày.