Hư Trúc✔
Writer
Mặc dù Google áp dụng nhiều vòng kiểm duyệt tự động lẫn thủ công, các ứng dụng lừa đảo và giả mạo vẫn có thể lọt lưới lên Google Play Store. Dưới đây là 5 dấu hiệu giúp bạn nhận diện những phần mềm đáng ngờ này để bảo vệ an toàn cho thiết bị.
Khi một nhà phát triển đưa ứng dụng lên Google Play Store, phần mềm đó phải trải qua hàng loạt bài kiểm tra tự động để rà soát vi phạm chính sách, bản quyền và mã độc. Nếu hệ thống tự động gắn cờ cảnh báo, ứng dụng sẽ được đội ngũ kiểm duyệt xem xét thủ công trước khi phê duyệt. Thông thường, các nhà phát triển có thể đưa ứng dụng lên kho chỉ trong vài giờ.
Dù vậy, với hàng triệu ứng dụng hiện có trên Play Store, các phần mềm giả mạo và mờ ám vẫn có thể lọt qua khe hở mà không bị phát hiện. Thậm chí, chúng còn có thể lọt vào bảng xếp hạng hàng đầu nhờ thao túng thuật toán của Google.
Những ứng dụng giả này thường lừa người dùng đăng ký các gói dịch vụ trả phí nhưng không hoạt động đúng cam kết hoặc gây hiểu lầm. Bên cạnh đó là các ứng dụng mã độc âm thầm khai thác dữ liệu cá nhân nhạy cảm khi chưa được phép. Một số nhà phát triển còn đánh cắp mã nguồn mở hoặc làm nhái chất lượng kém từ các tựa game và ứng dụng phổ biến (chẳng hạn như Fort Battle Fire Shooter: Nite) chỉ nhằm mục đích phát quảng cáo liên tục. Dưới đây là những dấu hiệu nhận biết một ứng dụng Android giả mạo và cách phòng tránh.
Đầu tiên, bạn nên xóa các ứng dụng không cần thiết như công cụ tiện ích cũ kỹ, ứng dụng tăng tốc hiệu năng hay các phần mềm trùng lặp. Đa số các công cụ cơ bản như máy tính, chuyển đổi đơn vị, thời tiết, đồng hồ, lịch, đèn pin, ghi chú, chia sẻ lân cận, dịch thuật, la bàn, quét tài liệu, khóa ứng dụng và quay màn hình đều đã được cài sẵn trên hầu hết điện thoại Android hiện đại. Các ứng dụng tiện ích cơ bản, cùng với ứng dụng tài chính và VPN, thường là mục tiêu hàng đầu của kẻ lừa đảo vì người dùng hay tìm kiếm chúng trên Play Store.
Thông thường, một ứng dụng máy tính bỏ túi hoàn toàn không cần quyền truy cập nhật ký cuộc gọi, micro, lịch, vị trí hay tệp tin. Bạn nên vào mục quản lý quyền để kiểm tra từng ứng dụng được phép làm gì, đồng thời gỡ cài đặt hoặc hạn chế quyền của bất kỳ ứng dụng nào có dấu hiệu bất thường.
Google đã ngăn chặn phần lớn tình trạng này nhờ cơ chế phân quyền dạng hộp cát (sandbox). Ứng dụng mặc định bị cô lập khỏi các tài nguyên hệ thống cho đến khi người dùng cấp quyền. Khi cài đặt một ứng dụng giả mạo, nó sẽ cố gắng đòi hỏi càng nhiều quyền truy cập càng tốt.
Một số ứng dụng còn có thể yêu cầu quyền truy cập đặc biệt (special app access), cho phép can thiệp vào Wi-Fi, tin nhắn SMS, mức độ sử dụng, thông báo, pin và quyền quản trị thiết bị. Chúng thậm chí có thể thay đổi cài đặt hệ thống và cài đặt thêm các ứng dụng khác nếu được cấp phép. Một số ứng dụng hợp pháp cần những quyền nâng cao này để vận hành, nhưng mã độc nếu nắm được quyền trợ năng đặc biệt có thể hiển thị quảng cáo tràn ngập không thể tắt, ngăn bạn gỡ cài đặt, làm treo hoặc làm chậm máy. Do đó, hãy luôn cảnh giác khi cấp quyền.
Google thường xuyên quét, kiểm duyệt và đánh giá nội dung trên Play Store, đồng thời cho phép người dùng báo cáo các ứng dụng độc hại. Tuy nhiên, khác với iOS, Android cho phép cài đặt ứng dụng từ bên ngoài kho ứng dụng chính thức. Các ứng dụng tải trực tiếp từ web, đặc biệt là ứng dụng ngân hàng và tài chính, có thể chứa mã độc. Tốt nhất bạn chỉ nên dùng Play Store và tránh tải ứng dụng từ các đường liên kết trong SMS hay email.
Các kho ứng dụng bên thứ ba và trang web chia sẻ file APK thường có quy định lỏng lẻo hơn, tạo điều kiện cho kẻ gian phát tán những phiên bản chỉnh sửa chứa mã độc của các phần mềm nổi tiếng. Để chặn cài đặt từ bên ngoài, bạn nên tắt tùy chọn "Cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc" (Allow Unknown Sources) trong phần Cài đặt.
Dù vậy, ngay cả trên Play Store, không phải ứng dụng nào cũng an toàn. Điển hình như vào năm 2021, Avast đã phát hiện 151 ứng dụng tiện ích giả mạo trên Play Store ép người dùng đăng ký dịch vụ trả phí với mức giá từ 40 USD trở lên. Google đã nhanh chóng gỡ bỏ chúng, nhưng lúc đó hàng trăm nghìn người dùng đã bị ảnh hưởng. Nếu cài đặt ứng dụng tính phí định kỳ, hãy đảm bảo ứng dụng có thời gian dùng thử trước khi bạn quyết định trả tiền hàng tháng. Trong trường hợp ứng dụng hoạt động không như ý, bạn có thể hủy đăng ký và gỡ cài đặt.
Trước khi nhấn nút cài đặt, hãy xem xét điểm số sao, số lượt tải và lượng đánh giá nằm ngay dưới biểu tượng ứng dụng. Tuy nhiên, những số liệu này không phải lúc nào cũng đáng tin cậy vì Play Store có rất nhiều đánh giá và lượt tải ảo.
Hiện tồn tại cả một thị trường ngầm chuyên mua bán đánh giá giả mạo trên Play Store để tâng bốc ứng dụng hoặc bôi nhọ đối thủ, với những bình luận nhìn khá thuyết phục. Khi nhà phát triển trả tiền để tăng lượt tải và đánh giá tích cực một cách nhân tạo, thuật toán của Google sẽ nhận diện đó là ứng dụng tốt và đẩy thứ hạng lên cao, giúp ứng dụng giả mạo có mặt trên bảng xếp hạng.
Nếu một ứng dụng có nhiều đánh giá tích cực, bạn hãy lọc riêng các đánh giá "1 sao" để xem người dùng khác đang gặp vấn đề gì. Các ứng dụng giả mạo, lừa đảo thường bị người dùng bóc trần ở phần đánh giá 1 sao này. Đồng thời, hãy để ý các nhận xét 4 sao và 5 sao: nếu thấy nội dung lặp đi lặp lại hoặc giống hệt nhau, rất có thể ứng dụng đó cùng các đánh giá đi kèm đều là giả.
Các thông tin còn lại trên trang ứng dụng cũng giúp bạn phát hiện hàng giả. Chẳng hạn, tiêu đề hoặc tên ứng dụng có thể không chuẩn xác hoặc đáng ngờ. Kẻ xấu thường muốn làm nhái các ứng dụng nổi tiếng nhưng không thể đặt tên trùng khớp hoàn toàn, nên chúng sẽ chỉnh sửa tên ứng dụng một chút để đánh lừa người dùng. Những ứng dụng trò đùa như camera nhìn xuyên thấu X-quang, ứng dụng "dọn dẹp" RAM, hoặc ứng dụng mạo danh các dịch vụ đã ngừng hoạt động (như BlackBerry Messenger hay Flash Player) đều có tiêu đề lừa đảo, sai sự thật.
Ứng dụng giả mạo thường có giao diện sơ sài, chắp vá và ngập tràn quảng cáo – điều này đôi khi có thể thấy rõ ngay trong hình ảnh chụp màn hình. Phần mô tả có thể mơ hồ, hành văn lủng củng, còn lịch sử cập nhật ở mục "Có gì mới" (What's New) thì trống trơn hoặc viết qua loa.
Trang thông tin của ứng dụng cũng liệt kê chi tiết các loại dữ liệu mà ứng dụng thu thập. Ngoài ra, bạn có thể nhấn vào "Thông tin về ứng dụng này" (About this app) hoặc "Thông tin về trò chơi này", cuộn xuống phần Quyền của ứng dụng và chọn "Xem thêm" để nắm rõ toàn bộ các quyền mà ứng dụng yêu cầu trước khi quyết định tải về.
Google Play Protect là lớp bảo mật tích hợp sẵn trên các thiết bị Android hiện đại nhằm chống lại phần mềm độc hại. Tính năng này quét cả trên thiết bị lẫn trên nền tảng đám mây để gắn cờ hoặc vô hiệu hóa mã độc — chẳng hạn như phần mềm theo dõi, công cụ tải xuống trái phép, gian lận thanh toán, thư rác, phần mềm gián điệp và các hành vi vi phạm quyền truy cập nâng cao. Google Play Protect cũng bảo vệ bạn trước "Phần mềm không mong muốn trên thiết bị di động" (Mobile Unwanted Software) — hay hiểu đơn giản là các ứng dụng giả mạo.
Google xếp các ứng dụng có hành vi lừa dối vào nhóm phần mềm không mong muốn nếu chúng không mang lại tính năng như đã hứa, tự ý thay đổi cài đặt thiết bị, thao túng người dùng cài đặt, hoặc thu thập thông tin cá nhân khi chưa được đồng ý. Các ứng dụng hiển thị quảng cáo gây rối không thể tắt, ngăn cản việc gỡ cài đặt, giả mạo ứng dụng hệ thống hoặc can thiệp vào giao diện người dùng cũng thuộc nhóm này.
Bạn không cần phải tự cài đặt, kích hoạt hay tùy chỉnh Google Play Protect vì tính năng này luôn chạy ngầm và bảo vệ cả các ứng dụng tải từ Play Store lẫn từ nguồn bên ngoài. Khi phát hiện một ứng dụng độc hại hoặc giả mạo, hệ thống sẽ hiện thông báo nhắc bạn gỡ cài đặt. Một số loại mã độc nhất định sẽ bị tự động vô hiệu hóa và bạn cũng sẽ nhận được thông báo về việc này.
Khi một nhà phát triển đưa ứng dụng lên Google Play Store, phần mềm đó phải trải qua hàng loạt bài kiểm tra tự động để rà soát vi phạm chính sách, bản quyền và mã độc. Nếu hệ thống tự động gắn cờ cảnh báo, ứng dụng sẽ được đội ngũ kiểm duyệt xem xét thủ công trước khi phê duyệt. Thông thường, các nhà phát triển có thể đưa ứng dụng lên kho chỉ trong vài giờ.
Dù vậy, với hàng triệu ứng dụng hiện có trên Play Store, các phần mềm giả mạo và mờ ám vẫn có thể lọt qua khe hở mà không bị phát hiện. Thậm chí, chúng còn có thể lọt vào bảng xếp hạng hàng đầu nhờ thao túng thuật toán của Google.
Những ứng dụng giả này thường lừa người dùng đăng ký các gói dịch vụ trả phí nhưng không hoạt động đúng cam kết hoặc gây hiểu lầm. Bên cạnh đó là các ứng dụng mã độc âm thầm khai thác dữ liệu cá nhân nhạy cảm khi chưa được phép. Một số nhà phát triển còn đánh cắp mã nguồn mở hoặc làm nhái chất lượng kém từ các tựa game và ứng dụng phổ biến (chẳng hạn như Fort Battle Fire Shooter: Nite) chỉ nhằm mục đích phát quảng cáo liên tục. Dưới đây là những dấu hiệu nhận biết một ứng dụng Android giả mạo và cách phòng tránh.
Đòi hỏi các quyền hạn không cần thiết
Đầu tiên, bạn nên xóa các ứng dụng không cần thiết như công cụ tiện ích cũ kỹ, ứng dụng tăng tốc hiệu năng hay các phần mềm trùng lặp. Đa số các công cụ cơ bản như máy tính, chuyển đổi đơn vị, thời tiết, đồng hồ, lịch, đèn pin, ghi chú, chia sẻ lân cận, dịch thuật, la bàn, quét tài liệu, khóa ứng dụng và quay màn hình đều đã được cài sẵn trên hầu hết điện thoại Android hiện đại. Các ứng dụng tiện ích cơ bản, cùng với ứng dụng tài chính và VPN, thường là mục tiêu hàng đầu của kẻ lừa đảo vì người dùng hay tìm kiếm chúng trên Play Store.
Thông thường, một ứng dụng máy tính bỏ túi hoàn toàn không cần quyền truy cập nhật ký cuộc gọi, micro, lịch, vị trí hay tệp tin. Bạn nên vào mục quản lý quyền để kiểm tra từng ứng dụng được phép làm gì, đồng thời gỡ cài đặt hoặc hạn chế quyền của bất kỳ ứng dụng nào có dấu hiệu bất thường.
Google đã ngăn chặn phần lớn tình trạng này nhờ cơ chế phân quyền dạng hộp cát (sandbox). Ứng dụng mặc định bị cô lập khỏi các tài nguyên hệ thống cho đến khi người dùng cấp quyền. Khi cài đặt một ứng dụng giả mạo, nó sẽ cố gắng đòi hỏi càng nhiều quyền truy cập càng tốt.
Một số ứng dụng còn có thể yêu cầu quyền truy cập đặc biệt (special app access), cho phép can thiệp vào Wi-Fi, tin nhắn SMS, mức độ sử dụng, thông báo, pin và quyền quản trị thiết bị. Chúng thậm chí có thể thay đổi cài đặt hệ thống và cài đặt thêm các ứng dụng khác nếu được cấp phép. Một số ứng dụng hợp pháp cần những quyền nâng cao này để vận hành, nhưng mã độc nếu nắm được quyền trợ năng đặc biệt có thể hiển thị quảng cáo tràn ngập không thể tắt, ngăn bạn gỡ cài đặt, làm treo hoặc làm chậm máy. Do đó, hãy luôn cảnh giác khi cấp quyền.
Nguồn tải không đáng tin cậy và mô hình thu phí thuê bao
Google thường xuyên quét, kiểm duyệt và đánh giá nội dung trên Play Store, đồng thời cho phép người dùng báo cáo các ứng dụng độc hại. Tuy nhiên, khác với iOS, Android cho phép cài đặt ứng dụng từ bên ngoài kho ứng dụng chính thức. Các ứng dụng tải trực tiếp từ web, đặc biệt là ứng dụng ngân hàng và tài chính, có thể chứa mã độc. Tốt nhất bạn chỉ nên dùng Play Store và tránh tải ứng dụng từ các đường liên kết trong SMS hay email.
Các kho ứng dụng bên thứ ba và trang web chia sẻ file APK thường có quy định lỏng lẻo hơn, tạo điều kiện cho kẻ gian phát tán những phiên bản chỉnh sửa chứa mã độc của các phần mềm nổi tiếng. Để chặn cài đặt từ bên ngoài, bạn nên tắt tùy chọn "Cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc" (Allow Unknown Sources) trong phần Cài đặt.
Dù vậy, ngay cả trên Play Store, không phải ứng dụng nào cũng an toàn. Điển hình như vào năm 2021, Avast đã phát hiện 151 ứng dụng tiện ích giả mạo trên Play Store ép người dùng đăng ký dịch vụ trả phí với mức giá từ 40 USD trở lên. Google đã nhanh chóng gỡ bỏ chúng, nhưng lúc đó hàng trăm nghìn người dùng đã bị ảnh hưởng. Nếu cài đặt ứng dụng tính phí định kỳ, hãy đảm bảo ứng dụng có thời gian dùng thử trước khi bạn quyết định trả tiền hàng tháng. Trong trường hợp ứng dụng hoạt động không như ý, bạn có thể hủy đăng ký và gỡ cài đặt.
Kiểm tra kỹ đánh giá và xếp hạng sao
Trước khi nhấn nút cài đặt, hãy xem xét điểm số sao, số lượt tải và lượng đánh giá nằm ngay dưới biểu tượng ứng dụng. Tuy nhiên, những số liệu này không phải lúc nào cũng đáng tin cậy vì Play Store có rất nhiều đánh giá và lượt tải ảo.
Hiện tồn tại cả một thị trường ngầm chuyên mua bán đánh giá giả mạo trên Play Store để tâng bốc ứng dụng hoặc bôi nhọ đối thủ, với những bình luận nhìn khá thuyết phục. Khi nhà phát triển trả tiền để tăng lượt tải và đánh giá tích cực một cách nhân tạo, thuật toán của Google sẽ nhận diện đó là ứng dụng tốt và đẩy thứ hạng lên cao, giúp ứng dụng giả mạo có mặt trên bảng xếp hạng.
Nếu một ứng dụng có nhiều đánh giá tích cực, bạn hãy lọc riêng các đánh giá "1 sao" để xem người dùng khác đang gặp vấn đề gì. Các ứng dụng giả mạo, lừa đảo thường bị người dùng bóc trần ở phần đánh giá 1 sao này. Đồng thời, hãy để ý các nhận xét 4 sao và 5 sao: nếu thấy nội dung lặp đi lặp lại hoặc giống hệt nhau, rất có thể ứng dụng đó cùng các đánh giá đi kèm đều là giả.
Đọc kỹ phần mô tả ứng dụng
Các thông tin còn lại trên trang ứng dụng cũng giúp bạn phát hiện hàng giả. Chẳng hạn, tiêu đề hoặc tên ứng dụng có thể không chuẩn xác hoặc đáng ngờ. Kẻ xấu thường muốn làm nhái các ứng dụng nổi tiếng nhưng không thể đặt tên trùng khớp hoàn toàn, nên chúng sẽ chỉnh sửa tên ứng dụng một chút để đánh lừa người dùng. Những ứng dụng trò đùa như camera nhìn xuyên thấu X-quang, ứng dụng "dọn dẹp" RAM, hoặc ứng dụng mạo danh các dịch vụ đã ngừng hoạt động (như BlackBerry Messenger hay Flash Player) đều có tiêu đề lừa đảo, sai sự thật.
Ứng dụng giả mạo thường có giao diện sơ sài, chắp vá và ngập tràn quảng cáo – điều này đôi khi có thể thấy rõ ngay trong hình ảnh chụp màn hình. Phần mô tả có thể mơ hồ, hành văn lủng củng, còn lịch sử cập nhật ở mục "Có gì mới" (What's New) thì trống trơn hoặc viết qua loa.
Trang thông tin của ứng dụng cũng liệt kê chi tiết các loại dữ liệu mà ứng dụng thu thập. Ngoài ra, bạn có thể nhấn vào "Thông tin về ứng dụng này" (About this app) hoặc "Thông tin về trò chơi này", cuộn xuống phần Quyền của ứng dụng và chọn "Xem thêm" để nắm rõ toàn bộ các quyền mà ứng dụng yêu cầu trước khi quyết định tải về.
Chú ý cảnh báo từ Google Play Protect
Google Play Protect là lớp bảo mật tích hợp sẵn trên các thiết bị Android hiện đại nhằm chống lại phần mềm độc hại. Tính năng này quét cả trên thiết bị lẫn trên nền tảng đám mây để gắn cờ hoặc vô hiệu hóa mã độc — chẳng hạn như phần mềm theo dõi, công cụ tải xuống trái phép, gian lận thanh toán, thư rác, phần mềm gián điệp và các hành vi vi phạm quyền truy cập nâng cao. Google Play Protect cũng bảo vệ bạn trước "Phần mềm không mong muốn trên thiết bị di động" (Mobile Unwanted Software) — hay hiểu đơn giản là các ứng dụng giả mạo.
Google xếp các ứng dụng có hành vi lừa dối vào nhóm phần mềm không mong muốn nếu chúng không mang lại tính năng như đã hứa, tự ý thay đổi cài đặt thiết bị, thao túng người dùng cài đặt, hoặc thu thập thông tin cá nhân khi chưa được đồng ý. Các ứng dụng hiển thị quảng cáo gây rối không thể tắt, ngăn cản việc gỡ cài đặt, giả mạo ứng dụng hệ thống hoặc can thiệp vào giao diện người dùng cũng thuộc nhóm này.
Bạn không cần phải tự cài đặt, kích hoạt hay tùy chỉnh Google Play Protect vì tính năng này luôn chạy ngầm và bảo vệ cả các ứng dụng tải từ Play Store lẫn từ nguồn bên ngoài. Khi phát hiện một ứng dụng độc hại hoặc giả mạo, hệ thống sẽ hiện thông báo nhắc bạn gỡ cài đặt. Một số loại mã độc nhất định sẽ bị tự động vô hiệu hóa và bạn cũng sẽ nhận được thông báo về việc này.
