Ngày 19/7/2024, công ty an ninh mạng Mỹ CrowdStrike tung ra một bản cập nhật bị lỗi. Rất nhiều máy tính Windows trên toàn cầu liên tục dính màn hình xanh. Theo Microsoft, sự cố ảnh hưởng khoảng 8,5 triệu thiết bị. Chuyến bay đình trệ, bệnh viện ngừng hoạt động, ngân hàng gián đoạn, và hậu quả kéo dài nhiều ngày.
Đây là sự cố của một phần mềm bảo mật cấp doanh nghiệp, không phải diệt virus cá nhân. Dù vậy, nó khiến không ít người nghĩ lại về hai chữ “phần mềm bảo mật”.
Ở Trung Quốc, phần mềm diệt virus còn phai nhạt hơn nữa. Hơn mười năm trước, việc đầu tiên khi có máy tính mới thường là cài diệt virus. Ở quán net, phòng làm việc hay máy bàn tại nhà, góc dưới bên phải màn hình luôn có một biểu tượng nhỏ. Giờ nhiều người đã đổi máy mấy lần và không nhớ lần cuối mình tải diệt virus là khi nào.
Quá trình “biến mất” ấy kéo dài hơn ba mươi năm. Muốn hiểu vì sao, ta cần quay về lúc ngành này mới bắt đầu.
Virus tạo ra thị trường
Đầu thập niên 1990, máy tính cá nhân dần vào cơ quan nhà nước, trường đại học và doanh nghiệp ở Trung Quốc. Virus lây lan theo từng chiếc đĩa mềm.
Năm 1991, Rising ra đời ở Bắc Kinh. Sản phẩm nổi bật đầu tiên là một card diệt virus, tức chương trình quét và gỡ virus được tích hợp vào phần cứng, cắm vào máy chủ là chạy. Cách này khá thực tế lúc đó, nhưng khi virus mới liên tục xuất hiện, việc nâng cấp phần cứng trở nên khó khăn và giới hạn lộ rõ.
Cùng thời điểm, Wang Jiangmin ở Yantai, Sơn Đông chọn hướng khác. Dòng KV của ông cài đặt như phần mềm thông thường, nên nâng cấp dễ hơn nhiều. Nhờ vậy tên tuổi Jiangmin lớn dần trên thị trường máy tính.
Ngày 26/4/1999, virus CIH bùng phát trên diện rộng. Nó không chỉ phá dữ liệu ổ cứng mà còn ghi đè BIOS của bo mạch chủ, khiến nhiều máy không thể khởi động. Từ đó diệt virus trở thành nhu cầu thiết yếu. Phần mềm chính hãng bán từ một đến hai trăm nhân dân tệ, khoảng 350 đến 700 nghìn đồng, thậm chí đắt hơn, và vẫn có nhiều người mua.
Kingsoft cũng tham gia với Kingsoft Duba, bán giá thấp hơn đối thủ. Thế chân vạc giữa Rising, Jiangmin và Kingsoft cơ bản hình thành từ đó.
Thời đó, các hãng kiếm tiền khá đơn giản: bán đĩa CD, số serial, dịch vụ nâng cấp hằng năm. Người dùng gia hạn mỗi năm, hãng thu phí mỗi năm. Mô hình này chạy ổn gần mười năm, cho đến khi một đối thủ không chơi theo luật bước vào.
Miễn phí vĩnh viễn và những trận chiến làm tổn thương danh tiếng
Tháng 7/2006, Qihoo ra mắt 360 Security Guard, tập trung phát hiện phần mềm độc hại và vá lỗi hệ thống, hoàn toàn miễn phí. Lúc đó người dùng Trung Quốc rất ghét phần mềm “rác”: trình duyệt bị can thiệp, cửa sổ quảng cáo không tắt được, plugin không gỡ nổi. Vì vậy 360 nhanh chóng có lượng người dùng khổng lồ.
Tháng 10/2009, 360 Antivirus chính thức ra mắt và tuyên bố miễn phí vĩnh viễn, nhắm thẳng vào nguồn sống của các hãng truyền thống. Các hãng thu phí nhanh chóng nhận ra người dùng không muốn trả tiền cho một thứ tương tự nhau.
Ngày 10/11/2010, Kingsoft Security sáp nhập với Keniu thành Kingsoft Network, và cùng ngày thông báo Kingsoft Antivirus miễn phí vĩnh viễn. Ngày 18/3/2011, Rising cũng tuyên bố bản cá nhân miễn phí vĩnh viễn. Chỉ hơn một năm, thị trường diệt virus cá nhân vốn thu phí theo năm đã chuyển hẳn sang miễn phí. Lợi nhuận dồn sang trình duyệt, trang điều hướng, khuyến mãi game và quảng cáo.
Cái giá của sự miễn phí là phần mềm bảo mật bị gắn chặt với kinh doanh lưu lượng truy cập.
Cuộc đối đầu căng nhất nổ ra giữa 360 và Tencent. Ngày 27/9/2010, 360 phát hành công cụ “bảo vệ quyền riêng tư” nhắm vào Tencent QQ. Ngày 29/10, 360 ra mắt “Koukou Bodyguard”, tuyên bố có thể chặn quảng cáo và quản lý plugin của QQ. Ngày 3/11, Tencent công bố “Thư gửi toàn thể người dùng QQ”, thông báo QQ sẽ ngừng chạy trên máy cài phần mềm 360, buộc người dùng chọn một trong hai. Sau đó cơ quan quản lý vào cuộc, trong đó có Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin, và hai phần mềm được khôi phục khả năng tương thích.
Vụ kiện còn kéo dài nhiều năm. Ngày 24/2/2014, Tòa án Nhân dân Tối cao ra phán quyết cuối cùng trong vụ cạnh tranh không lành mạnh Tencent kiện Qihoo 360, giữ nguyên bản án sơ thẩm và buộc 360 bồi thường Tencent 5 triệu nhân dân tệ, khoảng 17 đến 18 tỷ đồng. Ngày 16/10 cùng năm, tòa bác kháng cáo của 360 trong vụ 360 kiện Tencent về lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường, giữ nguyên phán quyết sơ thẩm.
Sau cuộc chiến ấy, hình ảnh phần mềm bảo mật trong mắt người dùng đã khác. Nhiều người bắt đầu thấy mình đang bị giằng co quyền kiểm soát chính chiếc máy tính của mình. Cài đặt kèm phần mềm khác, cửa sổ bật lên liên tục, xếp hạng tốc độ khởi động và trải nghiệm bị trình duyệt dẫn dắt đã dần bào mòn sự kiên nhẫn của họ.
Những năm sau đó, một số hãng lớn thu hẹp mảng diệt virus cá nhân. Tháng 11/2018, Baidu Antivirus và Baidu Guard đăng trang chia tay và ngừng dịch vụ, vốn đã hai ba năm không có bản cập nhật lớn. Ma Gang, đồng sáng lập Huorong Security, nói với Economic Observer rằng khi người dùng chuyển từ máy tính sang điện thoại, ngành diệt virus đã không được công chúng chú ý trong một thời gian dài.
Bảo vệ đã nằm sẵn trong hệ thống
Diệt virus mờ dần không chỉ vì ngành gặp khó mà còn vì môi trường sử dụng đã đổi khác.
Ngày 29/7/2015, Microsoft phát hành Windows 10 với Windows Defender bật mặc định, gồm quét dữ liệu, tường lửa và bảo vệ theo thời gian thực. Cài hệ thống xong là đã có lớp bảo vệ cơ bản, nên nhiều người không cần thêm phần mềm của bên thứ ba.
Thay đổi lớn hơn đến từ điện thoại. Theo báo cáo thống kê phát triển Internet Trung Quốc lần thứ 55 do Trung tâm Thông tin Mạng Internet Trung Quốc công bố ngày 17/1/2025, đến tháng 12/2024 nước này có 1,108 tỷ người dùng internet, tỷ lệ phổ cập 78,6%. Phần lớn người dùng giờ lấy điện thoại làm thiết bị chính. Hệ điều hành di động dùng cơ chế sandbox, tức mỗi ứng dụng chỉ chạy trong phạm vi quyền của riêng nó, nên virus máy tính kiểu cũ khó lây lan tự do như trước. Việc kiểm duyệt ứng dụng trên kho ứng dụng, kiểm tra an ninh của nhà cung cấp hệ thống và sự giám sát liên tục của cơ quan quản lý đã chặn nhiều rủi ro trước khi người dùng kịp cài đặt.
Rủi ro với người dân cũng đã khác. So với màn hình xanh, lừa đảo viễn thông, rò rỉ thông tin cá nhân và đường link lừa đảo giờ phổ biến hơn nhiều. Những vấn đề này không thể giải quyết chỉ bằng một phần mềm diệt virus, mà cần sự phối hợp của pháp luật, nền tảng và cơ quan quản lý.
Luật An ninh mạng có hiệu lực từ 1/6/2017. Luật Bảo mật Dữ liệu và Luật Bảo vệ Thông tin Cá nhân có hiệu lực lần lượt vào 1/9/2021 và 1/11/2021. Ngày 28/10/2025, Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc khóa 14 thông qua quyết định sửa đổi Luật An ninh mạng, có hiệu lực từ 1/1/2026, tiếp tục siết hình phạt với các hành vi vi phạm.
Biểu tượng biến mất, cuộc chiến vẫn tiếp diễn
Biểu tượng diệt virus trên máy cá nhân ngày càng ít, nhưng cạnh tranh an ninh mạng ở cấp quốc gia lại ngày càng gay gắt.
Theo thông tin phía Trung Quốc công bố, ngày 5/9/2022, Trung tâm Ứng phó Khẩn cấp Virus Máy tính Quốc gia và 360 cùng đưa ra báo cáo về cuộc điều tra vụ tấn công mạng của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ nhằm vào Đại học Bách khoa Tây Bắc. Ngày 26/7/2023, hai bên công bố báo cáo nêu chi tiết kỹ thuật vụ tấn công từ nước ngoài vào Trung tâm Giám sát Động đất Vũ Hán. Ngày 15/4/2025, Cục An ninh Công cộng Cáp Nhĩ Tân ra thông báo treo thưởng về các cuộc tấn công mạng từ nước ngoài trong Đại hội Thể thao Mùa đông châu Á lần thứ 9, và nêu tên ba nhân viên của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ là đối tượng điều tra. Ngày 19/10/2025, Bộ An ninh Nhà nước cho biết Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ đã tấn công mạng vào Trung tâm Thời gian Quốc gia, và các cuộc tấn công này đã được phát hiện, xử lý kịp thời.
Những công ty khởi đầu bằng diệt virus cá nhân nay chủ yếu làm bảo mật cho chính phủ và doanh nghiệp, bảo vệ hạ tầng thông tin trọng yếu và dịch vụ vận hành. 360, Qi An Xin, Sangfor và Tencent tiếp tục đầu tư vào thị trường an ninh doanh nghiệp, còn sản phẩm bảo mật nội địa ngày càng được dùng nhiều ở cơ quan nhà nước và các ngành then chốt.
Vậy cuối cùng, ta có còn cần diệt virus?
Quay lại câu hỏi ở tiêu đề: với người dùng phổ thông, câu trả lời là không cần cài thêm một chương trình diệt virus chuyên dụng. Bảo vệ an ninh không biến mất. Nó đã được tích hợp vào hệ điều hành, kho ứng dụng, dịch vụ đám mây và hệ thống pháp lý, chỉ là không còn hiện thành một biểu tượng nổi bật trên màn hình nữa.
Câu chuyện của thế hệ Rising, Jiangmin, Kingsoft Duba gần như khép lại sau cuộc chiến phần mềm miễn phí. Còn một chương mới của ngành an ninh mạng Trung Quốc vẫn đang được viết tiếp.
Nguồn tham khảo: QQ
Đây là sự cố của một phần mềm bảo mật cấp doanh nghiệp, không phải diệt virus cá nhân. Dù vậy, nó khiến không ít người nghĩ lại về hai chữ “phần mềm bảo mật”.
Ở Trung Quốc, phần mềm diệt virus còn phai nhạt hơn nữa. Hơn mười năm trước, việc đầu tiên khi có máy tính mới thường là cài diệt virus. Ở quán net, phòng làm việc hay máy bàn tại nhà, góc dưới bên phải màn hình luôn có một biểu tượng nhỏ. Giờ nhiều người đã đổi máy mấy lần và không nhớ lần cuối mình tải diệt virus là khi nào.
Quá trình “biến mất” ấy kéo dài hơn ba mươi năm. Muốn hiểu vì sao, ta cần quay về lúc ngành này mới bắt đầu.
Virus tạo ra thị trường
Đầu thập niên 1990, máy tính cá nhân dần vào cơ quan nhà nước, trường đại học và doanh nghiệp ở Trung Quốc. Virus lây lan theo từng chiếc đĩa mềm.
Năm 1991, Rising ra đời ở Bắc Kinh. Sản phẩm nổi bật đầu tiên là một card diệt virus, tức chương trình quét và gỡ virus được tích hợp vào phần cứng, cắm vào máy chủ là chạy. Cách này khá thực tế lúc đó, nhưng khi virus mới liên tục xuất hiện, việc nâng cấp phần cứng trở nên khó khăn và giới hạn lộ rõ.
Cùng thời điểm, Wang Jiangmin ở Yantai, Sơn Đông chọn hướng khác. Dòng KV của ông cài đặt như phần mềm thông thường, nên nâng cấp dễ hơn nhiều. Nhờ vậy tên tuổi Jiangmin lớn dần trên thị trường máy tính.
Ngày 26/4/1999, virus CIH bùng phát trên diện rộng. Nó không chỉ phá dữ liệu ổ cứng mà còn ghi đè BIOS của bo mạch chủ, khiến nhiều máy không thể khởi động. Từ đó diệt virus trở thành nhu cầu thiết yếu. Phần mềm chính hãng bán từ một đến hai trăm nhân dân tệ, khoảng 350 đến 700 nghìn đồng, thậm chí đắt hơn, và vẫn có nhiều người mua.
Kingsoft cũng tham gia với Kingsoft Duba, bán giá thấp hơn đối thủ. Thế chân vạc giữa Rising, Jiangmin và Kingsoft cơ bản hình thành từ đó.
Thời đó, các hãng kiếm tiền khá đơn giản: bán đĩa CD, số serial, dịch vụ nâng cấp hằng năm. Người dùng gia hạn mỗi năm, hãng thu phí mỗi năm. Mô hình này chạy ổn gần mười năm, cho đến khi một đối thủ không chơi theo luật bước vào.
Miễn phí vĩnh viễn và những trận chiến làm tổn thương danh tiếng
Tháng 7/2006, Qihoo ra mắt 360 Security Guard, tập trung phát hiện phần mềm độc hại và vá lỗi hệ thống, hoàn toàn miễn phí. Lúc đó người dùng Trung Quốc rất ghét phần mềm “rác”: trình duyệt bị can thiệp, cửa sổ quảng cáo không tắt được, plugin không gỡ nổi. Vì vậy 360 nhanh chóng có lượng người dùng khổng lồ.
Tháng 10/2009, 360 Antivirus chính thức ra mắt và tuyên bố miễn phí vĩnh viễn, nhắm thẳng vào nguồn sống của các hãng truyền thống. Các hãng thu phí nhanh chóng nhận ra người dùng không muốn trả tiền cho một thứ tương tự nhau.
Ngày 10/11/2010, Kingsoft Security sáp nhập với Keniu thành Kingsoft Network, và cùng ngày thông báo Kingsoft Antivirus miễn phí vĩnh viễn. Ngày 18/3/2011, Rising cũng tuyên bố bản cá nhân miễn phí vĩnh viễn. Chỉ hơn một năm, thị trường diệt virus cá nhân vốn thu phí theo năm đã chuyển hẳn sang miễn phí. Lợi nhuận dồn sang trình duyệt, trang điều hướng, khuyến mãi game và quảng cáo.
Cái giá của sự miễn phí là phần mềm bảo mật bị gắn chặt với kinh doanh lưu lượng truy cập.
Cuộc đối đầu căng nhất nổ ra giữa 360 và Tencent. Ngày 27/9/2010, 360 phát hành công cụ “bảo vệ quyền riêng tư” nhắm vào Tencent QQ. Ngày 29/10, 360 ra mắt “Koukou Bodyguard”, tuyên bố có thể chặn quảng cáo và quản lý plugin của QQ. Ngày 3/11, Tencent công bố “Thư gửi toàn thể người dùng QQ”, thông báo QQ sẽ ngừng chạy trên máy cài phần mềm 360, buộc người dùng chọn một trong hai. Sau đó cơ quan quản lý vào cuộc, trong đó có Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin, và hai phần mềm được khôi phục khả năng tương thích.
Vụ kiện còn kéo dài nhiều năm. Ngày 24/2/2014, Tòa án Nhân dân Tối cao ra phán quyết cuối cùng trong vụ cạnh tranh không lành mạnh Tencent kiện Qihoo 360, giữ nguyên bản án sơ thẩm và buộc 360 bồi thường Tencent 5 triệu nhân dân tệ, khoảng 17 đến 18 tỷ đồng. Ngày 16/10 cùng năm, tòa bác kháng cáo của 360 trong vụ 360 kiện Tencent về lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường, giữ nguyên phán quyết sơ thẩm.
Sau cuộc chiến ấy, hình ảnh phần mềm bảo mật trong mắt người dùng đã khác. Nhiều người bắt đầu thấy mình đang bị giằng co quyền kiểm soát chính chiếc máy tính của mình. Cài đặt kèm phần mềm khác, cửa sổ bật lên liên tục, xếp hạng tốc độ khởi động và trải nghiệm bị trình duyệt dẫn dắt đã dần bào mòn sự kiên nhẫn của họ.
Những năm sau đó, một số hãng lớn thu hẹp mảng diệt virus cá nhân. Tháng 11/2018, Baidu Antivirus và Baidu Guard đăng trang chia tay và ngừng dịch vụ, vốn đã hai ba năm không có bản cập nhật lớn. Ma Gang, đồng sáng lập Huorong Security, nói với Economic Observer rằng khi người dùng chuyển từ máy tính sang điện thoại, ngành diệt virus đã không được công chúng chú ý trong một thời gian dài.
Bảo vệ đã nằm sẵn trong hệ thống
Diệt virus mờ dần không chỉ vì ngành gặp khó mà còn vì môi trường sử dụng đã đổi khác.
Ngày 29/7/2015, Microsoft phát hành Windows 10 với Windows Defender bật mặc định, gồm quét dữ liệu, tường lửa và bảo vệ theo thời gian thực. Cài hệ thống xong là đã có lớp bảo vệ cơ bản, nên nhiều người không cần thêm phần mềm của bên thứ ba.
Thay đổi lớn hơn đến từ điện thoại. Theo báo cáo thống kê phát triển Internet Trung Quốc lần thứ 55 do Trung tâm Thông tin Mạng Internet Trung Quốc công bố ngày 17/1/2025, đến tháng 12/2024 nước này có 1,108 tỷ người dùng internet, tỷ lệ phổ cập 78,6%. Phần lớn người dùng giờ lấy điện thoại làm thiết bị chính. Hệ điều hành di động dùng cơ chế sandbox, tức mỗi ứng dụng chỉ chạy trong phạm vi quyền của riêng nó, nên virus máy tính kiểu cũ khó lây lan tự do như trước. Việc kiểm duyệt ứng dụng trên kho ứng dụng, kiểm tra an ninh của nhà cung cấp hệ thống và sự giám sát liên tục của cơ quan quản lý đã chặn nhiều rủi ro trước khi người dùng kịp cài đặt.
Rủi ro với người dân cũng đã khác. So với màn hình xanh, lừa đảo viễn thông, rò rỉ thông tin cá nhân và đường link lừa đảo giờ phổ biến hơn nhiều. Những vấn đề này không thể giải quyết chỉ bằng một phần mềm diệt virus, mà cần sự phối hợp của pháp luật, nền tảng và cơ quan quản lý.
Luật An ninh mạng có hiệu lực từ 1/6/2017. Luật Bảo mật Dữ liệu và Luật Bảo vệ Thông tin Cá nhân có hiệu lực lần lượt vào 1/9/2021 và 1/11/2021. Ngày 28/10/2025, Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc khóa 14 thông qua quyết định sửa đổi Luật An ninh mạng, có hiệu lực từ 1/1/2026, tiếp tục siết hình phạt với các hành vi vi phạm.
Biểu tượng biến mất, cuộc chiến vẫn tiếp diễn
Biểu tượng diệt virus trên máy cá nhân ngày càng ít, nhưng cạnh tranh an ninh mạng ở cấp quốc gia lại ngày càng gay gắt.
Theo thông tin phía Trung Quốc công bố, ngày 5/9/2022, Trung tâm Ứng phó Khẩn cấp Virus Máy tính Quốc gia và 360 cùng đưa ra báo cáo về cuộc điều tra vụ tấn công mạng của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ nhằm vào Đại học Bách khoa Tây Bắc. Ngày 26/7/2023, hai bên công bố báo cáo nêu chi tiết kỹ thuật vụ tấn công từ nước ngoài vào Trung tâm Giám sát Động đất Vũ Hán. Ngày 15/4/2025, Cục An ninh Công cộng Cáp Nhĩ Tân ra thông báo treo thưởng về các cuộc tấn công mạng từ nước ngoài trong Đại hội Thể thao Mùa đông châu Á lần thứ 9, và nêu tên ba nhân viên của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ là đối tượng điều tra. Ngày 19/10/2025, Bộ An ninh Nhà nước cho biết Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ đã tấn công mạng vào Trung tâm Thời gian Quốc gia, và các cuộc tấn công này đã được phát hiện, xử lý kịp thời.
Những công ty khởi đầu bằng diệt virus cá nhân nay chủ yếu làm bảo mật cho chính phủ và doanh nghiệp, bảo vệ hạ tầng thông tin trọng yếu và dịch vụ vận hành. 360, Qi An Xin, Sangfor và Tencent tiếp tục đầu tư vào thị trường an ninh doanh nghiệp, còn sản phẩm bảo mật nội địa ngày càng được dùng nhiều ở cơ quan nhà nước và các ngành then chốt.
Vậy cuối cùng, ta có còn cần diệt virus?
Quay lại câu hỏi ở tiêu đề: với người dùng phổ thông, câu trả lời là không cần cài thêm một chương trình diệt virus chuyên dụng. Bảo vệ an ninh không biến mất. Nó đã được tích hợp vào hệ điều hành, kho ứng dụng, dịch vụ đám mây và hệ thống pháp lý, chỉ là không còn hiện thành một biểu tượng nổi bật trên màn hình nữa.
Câu chuyện của thế hệ Rising, Jiangmin, Kingsoft Duba gần như khép lại sau cuộc chiến phần mềm miễn phí. Còn một chương mới của ngành an ninh mạng Trung Quốc vẫn đang được viết tiếp.
Nguồn tham khảo: QQ
