Một chiếc bánh kem dở tệ đã gây ra cuộc khủng hoảng giao đồ ăn ở Trung Quốc như thế nào?

[Mẫn Nhi]

Một khiếu nại tưởng chừng đơn giản về một chiếc bánh sinh nhật kém chất lượng đã dẫn đến một cuộc điều tra quy mô lớn tại Trung Quốc, phơi bày mạng lưới hàng chục nghìn 'cửa hàng ma'. Vụ việc này không chỉ dẫn đến những khoản phạt khổng lồ đối với các tập đoàn công nghệ lớn nhất quốc gia mà còn làm nổi bật những mặt trái tàn khốc của cuộc đua hạ giá trong ngành dịch vụ ăn uống.

Các tài xế đang chờ đơn hàng mới tại Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: Getty Images​

Từ một chiếc bánh kem đến cuộc điều tra toàn quốc​

Sự việc bắt đầu vào mùa hè năm ngoái tại Bắc Kinh, khi một khách hàng tên Liu đặt mua một chiếc bánh kem qua nền tảng trực tuyến nhưng nhận về sản phẩm có gắn hoa không ăn được. Sau khi báo cáo với cơ quan chức năng, các nhà quản lý đã phát hiện ra một chuỗi bánh kem giả mạo với gần 400 chi nhánh hoạt động bằng giấy phép kinh doanh giả và không hề có cửa hàng vật lý. Phát hiện này đã nổ ra một cuộc thanh tra trên toàn quốc, hé lộ sự tồn tại của hơn 67,000 'nhà cung cấp ma' đã tiêu thụ hơn 3,6 triệu chiếc bánh.

Hệ thống cung ứng 'bóng tối' và sự hy sinh chất lượng​

Cơ quan quản lý đã làm rõ một mô hình kinh doanh ngầm: các thương nhân nhận đơn hàng từ khách với giá cao, sau đó đưa đơn hàng lên một nền tảng trung gian để các cơ sở sản xuất khác đấu thầu. Đơn hàng sẽ thuộc về bên trả giá thấp nhất, dẫn đến việc cắt giảm nghiêm trọng chất lượng và an toàn thực phẩm. Ví dụ, một chiếc bánh khách trả 252 nhân dân tệ (khoảng 35 USD) có thể được bán lại qua trung gian với mức thầu chỉ từ 80 đến 100 nhân dân tệ. Trong khi nền tảng và bên trung gian chiếm phần lớn lợi nhuận, người thợ làm bánh thực sự chỉ nhận được khoảng 30% số tiền, khiến biên lợi nhuận bị thu hẹp tối đa.

Án phạt kỷ lục và chiến dịch chống 'nội quyển'​

Cơ quan Quản lý Nhà nước về Quy chế Thị trường (SAMR) kết luận rằng 7 nền tảng lớn, bao gồm PDD (chủ sở hữu Temu), Alibaba, Douyin, Meituan và JD.com, đã thiếu trách nhiệm trong việc xác minh giấy phép của người bán. Tổng hình phạt được đưa ra là 3,6 tỷ nhân dân tệ (528 triệu USD), mức phạt cao nhất kể từ khi luật an toàn thực phẩm được sửa đổi năm 2015. Cuộc điều tra kéo dài 10 tháng này là một phần trong chiến dịch chống lại tình trạng 'nội quyển' (neijuan) — sự cạnh tranh khốc liệt dẫn đến vòng xoáy tự hủy hoại, buộc các doanh nghiệp phải hy sinh chất lượng để duy trì khối lượng đơn hàng.

Những hành vi chống đối trong quá trình điều tra​

Trong quá trình làm việc, các điều tra viên đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt từ nhân viên của các nền tảng. Các báo cáo ghi nhận nhiều tình huống hy hữu như nhân viên nuốt mẩu giấy ghi lời nhắn 'giữ im lặng', dàn dựng tình trạng khẩn cấp về y tế để trì hoãn thẩm vấn, hoặc thậm chí là xô xát vật lý với lực lượng chức năng. PDD là đơn vị chịu mức phạt nặng nhất với 1,5 tỷ nhân dân tệ (221 triệu USD) do liên tục từ chối cung cấp dữ liệu, nộp hồ sơ sai lệch và có hành vi cản trở thực thi pháp luật.

Kết luận​

Sau khi án phạt được công bố, các nền tảng lớn như Alibaba, Meituan và JD.com đã cam kết tuân thủ và thắt chặt quản trị để loại bỏ các hành vi sai phạm. Mặc dù các chuyên gia cho rằng sự can thiệp của chính phủ đã bước đầu kiềm chế cạnh tranh không lành mạnh, nhưng con đường để ngành giao đồ ăn phục hồi lợi nhuận một cách bền vững dựa trên chất lượng thay vì giá cả vẫn còn nhiều thách thức phía trước.
------------

Tại sao các nền tảng giao đồ ăn Trung Quốc bị phạt nặng?​

Các nền tảng bị phạt tổng cộng 3,6 tỷ nhân dân tệ vì không kiểm soát được hàng chục nghìn 'cửa hàng ma' sử dụng giấy phép giả, gây mất an toàn thực phẩm và tham gia vào chuỗi cung ứng ngầm để ép giá.

Hiện tượng 'nội quyển' (neijuan) trong ngành giao đồ ăn là gì?​

Đây là tình trạng cạnh tranh về giá quá mức khiến các doanh nghiệp phải cắt giảm chi phí và chất lượng sản phẩm xuống mức không bền vững để tồn tại, tạo ra một vòng xoáy kinh doanh thua lỗ.

Nền tảng nào chịu mức phạt cao nhất trong đợt điều tra này?​

PDD (công ty mẹ của Temu) chịu mức phạt cao nhất là 1,5 tỷ nhân dân tệ do có hành vi cản trở điều tra, cung cấp tài liệu giả và không hợp tác với cơ quan chức năng.