Ngọc Yến✔
Writer
Bạn đã bao giờ gặp tình huống này chưa: đang trò chuyện với bạn bè về một mẫu tai nghe, chẳng bao lâu sau quảng cáo về chính sản phẩm đó xuất hiện trên ứng dụng mua sắm; vừa nhắc đến chuyện muốn ăn lẩu, điện thoại lập tức gợi ý một loạt nhà hàng lẩu gần đó. Những "sự trùng hợp" như vậy dễ khiến người dùng có cảm giác điện thoại đang biết quá nhiều về những gì mình nói. Nhưng liệu smartphone có thực sự đang âm thầm nghe lén các cuộc trò chuyện của chúng ta 24/7?
Về mặt kỹ thuật, câu trả lời là có thể. Các ứng dụng được cấp quyền microphone có khả năng thu thập dữ liệu âm thanh, trong khi một số nghiên cứu còn cho thấy phần mềm độc hại có thể khai thác các cảm biến khác trên thiết bị để tìm cách suy luận nội dung giọng nói. Chẳng hạn, tín hiệu từ cảm biến chuyển động có thể được sử dụng để ghi nhận những rung động do loa phát ra, từ đó tìm cách khôi phục thông tin về âm thanh. Tuy nhiên, việc một hành vi có thể thực hiện về mặt kỹ thuật không đồng nghĩa với việc nó đang diễn ra phổ biến trong thực tế.
Một báo cáo thử nghiệm do Phòng thí nghiệm Kiểm thử thuộc Trung tâm An ninh mạng, Viện Tiêu chuẩn hóa Công nghệ Điện tử Trung Quốc công bố cho thấy việc ghi âm liên tục trong nền có thể khiến mức tiêu thụ pin của điện thoại tăng khoảng 27% so với thông thường, đồng thời làm thiết bị nóng lên và xuất hiện hiện tượng giật, lag. Nếu một ứng dụng thực sự liên tục ghi âm trong thời gian dài, những dấu hiệu bất thường này hoàn toàn có thể bị người dùng phát hiện trong quá trình sử dụng hàng ngày.
Các hệ điều hành di động hiện nay cũng đã xây dựng nhiều lớp bảo vệ xung quanh quyền microphone. Khi microphone được sử dụng, hệ thống thường hiển thị chỉ báo để người dùng nhận biết. Một số cơ chế còn giới hạn quyền truy cập microphone của ứng dụng chạy nền hoặc yêu cầu ứng dụng phải được người dùng cấp quyền rõ ràng. Điều này khiến việc âm thầm ghi âm liên tục trong thời gian dài trở nên khó khăn hơn nhiều so với hình dung "điện thoại luôn mở microphone và nghe tất cả những gì bạn nói".
Ngay cả khi vượt qua được những rào cản kỹ thuật, việc nghe lén trên quy mô hàng chục hoặc hàng trăm triệu người dùng vẫn là một bài toán kinh tế cực kỳ đắt đỏ. Lấy ví dụ chi phí chuyển đổi giọng nói thành văn bản của một doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực công nghệ giọng nói. Với một ứng dụng có 100 triệu người dùng hoạt động mỗi ngày, nếu hệ thống xử lý hiệu quả nội dung giọng nói trong khoảng một giờ mỗi ngày, chi phí vận hành hàng năm có thể lên tới 26,3 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 3,66 tỷ USD, tức khoảng 95 nghìn tỷ đồng. Nếu mở rộng việc giám sát lên 24 giờ mỗi ngày, con số này có thể tăng lên khoảng 630,7 tỷ nhân dân tệ, tương đương 87,8 tỷ USD, tức khoảng 2,29 triệu tỷ đồng.
Với chi phí như vậy, cộng thêm nguy cơ vi phạm quyền riêng tư, rủi ro pháp lý và khả năng bị phát hiện, việc sử dụng "nghe lén" làm phương thức chính để xây dựng hồ sơ người dùng rõ ràng không phải một chiến lược quảng cáo hiệu quả. Các nền tảng có những cách rẻ hơn, dễ triển khai hơn và quan trọng nhất là ít rủi ro hơn để dự đoán người dùng đang quan tâm đến điều gì.
Vậy nếu điện thoại không cần nghe lén, tại sao quảng cáo đôi khi vẫn "đoán đúng" đến mức đáng sợ?
Câu trả lời nằm ở dữ liệu lớn và khả năng xây dựng hồ sơ người dùng. Mỗi ngày, chúng ta để lại vô số dấu vết kỹ thuật số: những từ khóa đã tìm kiếm, sản phẩm từng xem, video đã xem, bài viết từng đọc, địa điểm thường xuyên lui tới, thời gian sử dụng ứng dụng, nội dung từng tương tác, những món đồ đã mua và thậm chí cả khoảng thời gian chúng ta thường xuyên hoạt động trên mạng. Từ những tín hiệu đó, các nền tảng có thể xây dựng một hồ sơ người dùng với hàng loạt đặc điểm và sử dụng thuật toán để dự đoán nhu cầu tiếp theo.
Hồ sơ càng phong phú, khả năng nhắm mục tiêu quảng cáo càng chính xác. Một người thường xuyên tìm kiếm tai nghe, xem video đánh giá thiết bị âm thanh và truy cập các trang bán đồ công nghệ vốn đã có xác suất khá cao quan tâm đến một mẫu tai nghe mới. Khi quảng cáo về chiếc tai nghe đó xuất hiện đúng lúc người này vừa tình cờ nói về nó với bạn bè, cảm giác "điện thoại đang nghe lén" lập tức xuất hiện. Nhưng trên thực tế, thuật toán có thể đã dự đoán nhu cầu đó từ rất nhiều tín hiệu mà người dùng để lại trước đó.
Một yếu tố khác khiến hiện tượng này trở nên khó hiểu là sự kết nối của hệ sinh thái quảng cáo trực tuyến. Quảng cáo hiện đại thường sử dụng cơ chế đấu giá thời gian thực. Khi người dùng truy cập một trang web hoặc ứng dụng, cơ hội hiển thị quảng cáo có thể được đưa ra cho nhiều bên quảng cáo cùng lúc. Hệ thống sau đó lựa chọn quảng cáo phù hợp dựa trên nhiều tín hiệu về người dùng và bối cảnh. Vì vậy, việc một người tìm kiếm sản phẩm trên một nền tảng rồi nhìn thấy quảng cáo về sản phẩm đó trên nền tảng khác không nhất thiết có nghĩa hai ứng dụng đang trực tiếp trao đổi nội dung cuộc trò chuyện của người dùng.
Con người cũng có một đặc điểm tâm lý khiến hiện tượng này trở nên đáng sợ hơn. Chúng ta thường đặc biệt ghi nhớ những lần thuật toán "đoán đúng", nhưng dễ bỏ qua hàng trăm, hàng nghìn lần quảng cáo chẳng liên quan gì đến những gì mình vừa nói hoặc vừa nghĩ. Trong số vô số quảng cáo và đề xuất mà một người nhìn thấy mỗi ngày, việc một vài quảng cáo tình cờ trùng khớp với nhu cầu gần đây là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Chính những lần trùng khớp nổi bật đó khiến chúng ta hình thành cảm giác rằng chiếc điện thoại đang theo dõi mình.
Điều này không có nghĩa người dùng nên bỏ qua vấn đề quyền riêng tư. Ngược lại, cách bảo vệ hiệu quả nhất là kiểm soát những dữ liệu mà ứng dụng được phép tiếp cận ngay từ đầu. Một nguyên tắc đơn giản là chỉ cấp cho ứng dụng những quyền thực sự cần thiết. Hãy thường xuyên kiểm tra danh sách quyền truy cập trên điện thoại, đặc biệt là các quyền nhạy cảm như microphone, camera và vị trí. Với những ứng dụng không cần microphone để hoạt động, nên tắt quyền này; với quyền vị trí, có thể ưu tiên chế độ chỉ cho phép khi đang sử dụng thay vì cho phép ứng dụng truy cập liên tục trong nền.
Cuối cùng, thứ đáng lo ngại có thể không phải là việc chiếc điện thoại đang "nghe" chúng ta nói 24/7, mà là lượng dữ liệu chúng ta chủ động hoặc vô tình để lại mỗi ngày. Mỗi lượt tìm kiếm, cú nhấp chuột, video được xem, sản phẩm được quan tâm hay địa điểm từng ghé qua đều có thể trở thành một mảnh ghép trong hồ sơ người dùng. Và khi có đủ những mảnh ghép đó, thuật toán đôi khi có thể đoán được chúng ta đang muốn gì trước cả khi chúng ta kịp nhận ra điều đó.
Về mặt kỹ thuật, câu trả lời là có thể. Các ứng dụng được cấp quyền microphone có khả năng thu thập dữ liệu âm thanh, trong khi một số nghiên cứu còn cho thấy phần mềm độc hại có thể khai thác các cảm biến khác trên thiết bị để tìm cách suy luận nội dung giọng nói. Chẳng hạn, tín hiệu từ cảm biến chuyển động có thể được sử dụng để ghi nhận những rung động do loa phát ra, từ đó tìm cách khôi phục thông tin về âm thanh. Tuy nhiên, việc một hành vi có thể thực hiện về mặt kỹ thuật không đồng nghĩa với việc nó đang diễn ra phổ biến trong thực tế.
Một báo cáo thử nghiệm do Phòng thí nghiệm Kiểm thử thuộc Trung tâm An ninh mạng, Viện Tiêu chuẩn hóa Công nghệ Điện tử Trung Quốc công bố cho thấy việc ghi âm liên tục trong nền có thể khiến mức tiêu thụ pin của điện thoại tăng khoảng 27% so với thông thường, đồng thời làm thiết bị nóng lên và xuất hiện hiện tượng giật, lag. Nếu một ứng dụng thực sự liên tục ghi âm trong thời gian dài, những dấu hiệu bất thường này hoàn toàn có thể bị người dùng phát hiện trong quá trình sử dụng hàng ngày.
Các hệ điều hành di động hiện nay cũng đã xây dựng nhiều lớp bảo vệ xung quanh quyền microphone. Khi microphone được sử dụng, hệ thống thường hiển thị chỉ báo để người dùng nhận biết. Một số cơ chế còn giới hạn quyền truy cập microphone của ứng dụng chạy nền hoặc yêu cầu ứng dụng phải được người dùng cấp quyền rõ ràng. Điều này khiến việc âm thầm ghi âm liên tục trong thời gian dài trở nên khó khăn hơn nhiều so với hình dung "điện thoại luôn mở microphone và nghe tất cả những gì bạn nói".
Ngay cả khi vượt qua được những rào cản kỹ thuật, việc nghe lén trên quy mô hàng chục hoặc hàng trăm triệu người dùng vẫn là một bài toán kinh tế cực kỳ đắt đỏ. Lấy ví dụ chi phí chuyển đổi giọng nói thành văn bản của một doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực công nghệ giọng nói. Với một ứng dụng có 100 triệu người dùng hoạt động mỗi ngày, nếu hệ thống xử lý hiệu quả nội dung giọng nói trong khoảng một giờ mỗi ngày, chi phí vận hành hàng năm có thể lên tới 26,3 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 3,66 tỷ USD, tức khoảng 95 nghìn tỷ đồng. Nếu mở rộng việc giám sát lên 24 giờ mỗi ngày, con số này có thể tăng lên khoảng 630,7 tỷ nhân dân tệ, tương đương 87,8 tỷ USD, tức khoảng 2,29 triệu tỷ đồng.
Với chi phí như vậy, cộng thêm nguy cơ vi phạm quyền riêng tư, rủi ro pháp lý và khả năng bị phát hiện, việc sử dụng "nghe lén" làm phương thức chính để xây dựng hồ sơ người dùng rõ ràng không phải một chiến lược quảng cáo hiệu quả. Các nền tảng có những cách rẻ hơn, dễ triển khai hơn và quan trọng nhất là ít rủi ro hơn để dự đoán người dùng đang quan tâm đến điều gì.
Vậy nếu điện thoại không cần nghe lén, tại sao quảng cáo đôi khi vẫn "đoán đúng" đến mức đáng sợ?
Câu trả lời nằm ở dữ liệu lớn và khả năng xây dựng hồ sơ người dùng. Mỗi ngày, chúng ta để lại vô số dấu vết kỹ thuật số: những từ khóa đã tìm kiếm, sản phẩm từng xem, video đã xem, bài viết từng đọc, địa điểm thường xuyên lui tới, thời gian sử dụng ứng dụng, nội dung từng tương tác, những món đồ đã mua và thậm chí cả khoảng thời gian chúng ta thường xuyên hoạt động trên mạng. Từ những tín hiệu đó, các nền tảng có thể xây dựng một hồ sơ người dùng với hàng loạt đặc điểm và sử dụng thuật toán để dự đoán nhu cầu tiếp theo.
Hồ sơ càng phong phú, khả năng nhắm mục tiêu quảng cáo càng chính xác. Một người thường xuyên tìm kiếm tai nghe, xem video đánh giá thiết bị âm thanh và truy cập các trang bán đồ công nghệ vốn đã có xác suất khá cao quan tâm đến một mẫu tai nghe mới. Khi quảng cáo về chiếc tai nghe đó xuất hiện đúng lúc người này vừa tình cờ nói về nó với bạn bè, cảm giác "điện thoại đang nghe lén" lập tức xuất hiện. Nhưng trên thực tế, thuật toán có thể đã dự đoán nhu cầu đó từ rất nhiều tín hiệu mà người dùng để lại trước đó.
Một yếu tố khác khiến hiện tượng này trở nên khó hiểu là sự kết nối của hệ sinh thái quảng cáo trực tuyến. Quảng cáo hiện đại thường sử dụng cơ chế đấu giá thời gian thực. Khi người dùng truy cập một trang web hoặc ứng dụng, cơ hội hiển thị quảng cáo có thể được đưa ra cho nhiều bên quảng cáo cùng lúc. Hệ thống sau đó lựa chọn quảng cáo phù hợp dựa trên nhiều tín hiệu về người dùng và bối cảnh. Vì vậy, việc một người tìm kiếm sản phẩm trên một nền tảng rồi nhìn thấy quảng cáo về sản phẩm đó trên nền tảng khác không nhất thiết có nghĩa hai ứng dụng đang trực tiếp trao đổi nội dung cuộc trò chuyện của người dùng.
Con người cũng có một đặc điểm tâm lý khiến hiện tượng này trở nên đáng sợ hơn. Chúng ta thường đặc biệt ghi nhớ những lần thuật toán "đoán đúng", nhưng dễ bỏ qua hàng trăm, hàng nghìn lần quảng cáo chẳng liên quan gì đến những gì mình vừa nói hoặc vừa nghĩ. Trong số vô số quảng cáo và đề xuất mà một người nhìn thấy mỗi ngày, việc một vài quảng cáo tình cờ trùng khớp với nhu cầu gần đây là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Chính những lần trùng khớp nổi bật đó khiến chúng ta hình thành cảm giác rằng chiếc điện thoại đang theo dõi mình.
Điều này không có nghĩa người dùng nên bỏ qua vấn đề quyền riêng tư. Ngược lại, cách bảo vệ hiệu quả nhất là kiểm soát những dữ liệu mà ứng dụng được phép tiếp cận ngay từ đầu. Một nguyên tắc đơn giản là chỉ cấp cho ứng dụng những quyền thực sự cần thiết. Hãy thường xuyên kiểm tra danh sách quyền truy cập trên điện thoại, đặc biệt là các quyền nhạy cảm như microphone, camera và vị trí. Với những ứng dụng không cần microphone để hoạt động, nên tắt quyền này; với quyền vị trí, có thể ưu tiên chế độ chỉ cho phép khi đang sử dụng thay vì cho phép ứng dụng truy cập liên tục trong nền.
Cuối cùng, thứ đáng lo ngại có thể không phải là việc chiếc điện thoại đang "nghe" chúng ta nói 24/7, mà là lượng dữ liệu chúng ta chủ động hoặc vô tình để lại mỗi ngày. Mỗi lượt tìm kiếm, cú nhấp chuột, video được xem, sản phẩm được quan tâm hay địa điểm từng ghé qua đều có thể trở thành một mảnh ghép trong hồ sơ người dùng. Và khi có đủ những mảnh ghép đó, thuật toán đôi khi có thể đoán được chúng ta đang muốn gì trước cả khi chúng ta kịp nhận ra điều đó.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
