Không phải chip hay AI, đây mới là chìa khóa quyết định người thắng cuộc trong cuộc đua công nghệ?

[Bùi Minh Nhật]

Khi thế giới đang đổ dồn sự chú ý vào trí tuệ nhân tạo (AI), một cuộc cạnh tranh khác ít được nhắc đến hơn nhưng có ý nghĩa chiến lược không kém đang diễn ra âm thầm. Đó là cuộc đua giành quyền kiểm soát các khoáng sản quan trọng nền tảng cho mọi công nghệ hiện đại từ AI, chip bán dẫn cho đến pin xe điện và các hệ thống vũ khí tiên tiến.

Các loại khoáng sản như lithium, cobalt, nickel hay đất hiếm hiện được xem là những "nguyên liệu của tương lai". Chúng là thành phần không thể thiếu trong sản xuất pin, thiết bị điện tử, trung tâm dữ liệu AI và nhiều công nghệ quân sự hiện đại.

Giới chuyên gia nhận định rằng quốc gia nào kiểm soát được nguồn cung các khoáng sản chiến lược sẽ có lợi thế lớn trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu những thập niên tới.

Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng trong chuỗi cung ứng khoáng sản​

Theo báo cáo mới của Center for Strategic and International Studies (CSIS), các doanh nghiệp Trung Quốc đang ngày càng gia tăng quyền kiểm soát đối với những mỏ khoáng sản quan trọng trên thế giới.

Năm 2024 đánh dấu mức độ đầu tư mạnh nhất của các công ty Trung Quốc vào lĩnh vực khoáng sản chiến lược trong vòng 10 năm. Chỉ riêng năm này đã có ít nhất 10 thương vụ mua bán và sáp nhập trị giá trên 100 triệu USD được thực hiện.

Xu hướng này tiếp tục tăng tốc trong năm 2025 khi nhiều doanh nghiệp nhà nước và tư nhân của Trung Quốc mở rộng hoạt động tại châu Phi và Nam Mỹ, hai khu vực sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú nhất thế giới.

Theo dữ liệu từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược châu Phi, Trung Quốc hiện kiểm soát hơn 50% sản lượng khoáng sản quan trọng toàn cầu. Đáng chú ý, nước này nắm giữ khoảng 70% nguồn cung đất hiếm và tới 87% năng lực tinh luyện, chế biến các loại khoáng sản này.

Tổng giá trị các thương vụ mua bán khoáng sản của doanh nghiệp Trung Quốc trong giai đoạn 2023-2026 đã vượt 6,5 tỷ USD. Trong đó có thương vụ mua mỏ lithium tại Argentina trị giá 2 tỷ USD và một mỏ đồng lớn tại Botswana với giá khoảng 1,73 tỷ USD.

Nhờ đầu tư sớm và liên tục trong nhiều năm, Trung Quốc hiện giữ vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu, đúng vào thời điểm nhu cầu đối với các nguồn tài nguyên này tăng mạnh do sự bùng nổ của AI, xe điện và ngành công nghiệp bán dẫn.

Mỹ và phương Tây tìm cách giảm sự phụ thuộc​

Việc Trung Quốc nắm giữ vị trí thống lĩnh trong chuỗi cung ứng khoáng sản đang khiến Mỹ và các đồng minh ngày càng lo ngại.

Một trong những rủi ro lớn nhất là khả năng Bắc Kinh sử dụng nguồn cung khoáng sản như một công cụ gây sức ép trong các cuộc cạnh tranh thương mại hoặc địa chính trị.

Điều này từng xảy ra khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu một số loại đất hiếm quan trọng vào năm 2024, khiến nhiều doanh nghiệp công nghệ và quốc phòng của Mỹ gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguyên liệu.

Trước thực tế đó, Washington đang triển khai nhiều biện pháp nhằm đa dạng hóa nguồn cung.

Hồi tháng 2, JD Vance đã công bố kế hoạch xây dựng một liên minh thương mại gồm các quốc gia đối tác nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn khoáng sản từ Trung Quốc.

Theo truyền thông phương Tây, Mỹ cũng đã khởi động chương trình dự trữ khoáng sản chiến lược mang tên Project Vault với nguồn vốn ban đầu khoảng 10 tỷ USD.

Sáng kiến này thu hút sự tham gia của hàng chục quốc gia, trong đó có India và Japan.

Các chuyên gia cho rằng cuộc cạnh tranh công nghệ trong tương lai sẽ không chỉ được quyết định bởi các phòng nghiên cứu AI hay những tập đoàn công nghệ hàng đầu. Thay vào đó, quyền kiểm soát các mỏ khai thác, nhà máy tinh luyện và các tuyến vận chuyển khoáng sản chiến lược có thể trở thành yếu tố then chốt quyết định quốc gia nào sẽ nắm lợi thế trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.