Có AI dịch thuật, việc học ngoại ngữ liệu có còn cần thiết?

[Mẫn Nhi]

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang xóa nhòa rào cản ngôn ngữ với tốc độ chóng mặt, từ việc dịch lời nói trực tiếp trong các cuộc gọi video đến tính năng lồng tiếng tự động trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok.

Các công cụ từ OpenAI, Meta hay Google hiện nay có khả năng chuyển đổi gần như tức thì giữa hàng chục ngôn ngữ khác nhau. Sự tiện lợi này dẫn đến một câu hỏi tất yếu: Nếu máy móc có thể dịch nhanh và chính xác hơn, liệu chúng ta có còn cần dành nhiều năm để học ngoại ngữ hay không?

Tuy nhiên, cái nhìn từ giới chuyên gia cho thấy việc học một ngôn ngữ mới mang lại những giá trị vượt xa khả năng chuyển ngữ đơn thuần.

Học ngoại ngữ là quá trình rèn luyện nhận thức​

Nhiều người lầm tưởng rằng học ngoại ngữ chỉ là để trao đổi thông tin, nhưng thực tế đây là một bài tập quan trọng cho não bộ. Tiến sĩ Olivia Maurice và phó giáo sư Mark Antoniou từ Đại học Tây Sydney nhấn mạnh rằng chính nỗ lực trong quá trình học mới là yếu tố then chốt.

Khi người học phải vật lộn với các quy tắc ngữ pháp phức tạp, tìm kiếm từ ngữ phù hợp hoặc cố gắng xây dựng ý nghĩa giữa các hệ thống ngôn ngữ khác nhau, các mạng lưới thần kinh liên quan đến trí nhớ và sự tập trung sẽ được kích hoạt mạnh mẽ.

Các nhà tâm lý học gọi đây là 'những khó khăn đáng mong muốn'. Dù những thử thách này có vẻ làm chậm tiến độ học tập ban đầu, chúng lại giúp kiến thức được khắc sâu hơn và tạo ra nền tảng hiểu biết vững chắc so với việc chỉ tiếp nhận thông tin thụ động qua các công cụ dịch thuật.

Xây dựng khả năng phục hồi nhận thức và sức khỏe não bộ​

Sự vận động trí óc bền bỉ khi sử dụng nhiều ngôn ngữ góp phần hình thành 'khả năng phục hồi nhận thức'. Đây là năng lực giúp não bộ duy trì hoạt động hiệu quả ngay cả khi con người già đi.

Người đa ngôn ngữ thường xuyên phải xử lý, theo dõi ngữ cảnh và thích nghi linh hoạt giữa các ngôn ngữ, điều này giống như một dạng rèn luyện trí não tích lũy suốt đời. Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc biết nhiều ngoại ngữ với việc trì hoãn thời điểm khởi phát bệnh Alzheimer và thúc đẩy quá trình lão hóa tích cực.

Việc phụ thuộc hoàn toàn vào AI có thể khiến con người bỏ lỡ cơ hội rèn luyện quý giá này, dẫn đến sự suy giảm khả năng tự vận động của não bộ.

Sự khác biệt giữa thông tin và cảm xúc​

AI dịch thuật vận hành dựa trên việc nhận dạng khuôn mẫu dữ liệu chứ không phải từ sự thấu hiểu trải nghiệm sống. Điều này khiến máy móc thường xuyên gặp khó khăn với các sắc thái văn hóa, sự hài hước hoặc những tầng ý nghĩa gắn liền với cảm xúc.

Một ví dụ điển hình là cảnh cầu hôn trong bộ phim Love Actually, khi nhân vật Jamie dùng vốn tiếng Bồ Đào Nha ít ỏi và ngập ngừng của mình để bày tỏ tình cảm. Sự chân thành và xúc động của khoảnh khắc đó đến từ chính nỗ lực và sự dễ tổn thương của người nói.

Nếu thay thế bằng một thiết bị dịch thuật chính xác tuyệt đối, thông tin có thể được truyền tải đủ, nhưng sự kết nối cảm xúc giữa người với người sẽ hoàn toàn biến mất.

Những rủi ro khi tin tưởng tuyệt đối vào máy móc​

Dù AI rất thông minh, chúng vẫn thiếu khả năng đánh giá hoàn cảnh thực tế và không có gì đảm bảo sẽ không mắc sai sót nghiêm trọng. Ông Diego Marani, một tiểu thuyết gia và nguyên phiên dịch viên tại Ủy ban châu Âu, cảnh báo rằng AI luôn thiếu khả năng đánh giá thực tế dù có được cung cấp bao nhiêu dữ liệu văn hóa đi chăng nữa.

Một minh chứng đau lòng đã xảy ra vào năm 2019, khi nhân viên tại một trung tâm giam giữ của Cơ quan Thực thi di trú và Hải quan Mỹ (ICE) sử dụng AI để dịch hồ sơ xin tị nạn. Công cụ này đã không thể hiểu được giọng địa phương của người nộp đơn, dẫn đến việc đương sự bị giam giữ suốt sáu tháng trong tình trạng không thể giao tiếp hay được bất kỳ ai thấu hiểu.

Lợi ích của việc bắt đầu từ sớm​

Bà Elba Ramirez, giảng viên tại Đại học Công nghệ Auckland, khẳng định học thêm ngoại ngữ là một trong những cách hiệu quả nhất để hoàn thiện bản thân. Ngoài lợi ích về sức khỏe não bộ, việc này còn cải thiện kỹ năng xã hội, sự đồng cảm và mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp.

Việc nói được nhiều hơn một ngôn ngữ giúp tăng tính linh hoạt của não bộ và làm chậm chứng sa sút trí tuệ. Giới chuyên gia đặc biệt khuyến nghị nên bắt đầu quá trình này từ sớm để tối ưu hóa khả năng hấp thụ và phát triển các kỹ năng nhận thức dài hạn.

Kết luận​

AI chắc chắn sẽ trở thành một công cụ hỗ trợ đắc lực, giúp cá nhân hóa việc giảng dạy và giảm bớt rào cản ngôn ngữ ban đầu. Tuy nhiên, việc tự mình học một ngoại ngữ vẫn là một hành trình không thể thay thế để thấu hiểu cách người khác suy nghĩ, hệ giá trị và lịch sử của họ. Ngôn ngữ không chỉ là những con chữ được chuyển đổi, mà là cầu nối của sự thấu hiểu văn hóa và rèn luyện trí tuệ mà con người không nên giao phó hoàn toàn cho máy móc.