ThanhDat
Intern Writer
Vùng Viễn Đông của Nga trải dài từ Bắc Cực đến Vladivostok, có diện tích khoảng 6,95 triệu km², lớn đến mức có thể chứa toàn bộ châu Âu bên trong. Tuy nhiên, trái ngược với quy mô lãnh thổ khổng lồ, khu vực này chỉ có khoảng 7,85 triệu dân vào đầu năm 2025 và vẫn đang tiếp tục mất dân số.
Mật độ dân cư tại đây chỉ hơn một người trên mỗi km². Trong khi đó, riêng thành phố Quảng Châu của Trung Quốc đã có hơn 18 triệu dân, nhiều hơn gấp đôi toàn bộ vùng Viễn Đông Nga. Sự thưa vắng dân cư khiến nhiều khu vực rộng lớn gần như không có dấu vết sinh hoạt của con người.
Đối với Điện Kremlin, đây là một vấn đề mang tính chiến lược lâu dài. Nga có thể tìm cách giải quyết những tổn thất từ chiến tranh bằng đàm phán hoặc thỏa hiệp, nhưng sự suy giảm dân số kéo dài lại là thách thức khó khắc phục hơn nhiều. Điều trớ trêu là vùng đất từng được Nga Sa hoàng giành được qua nhiều thế kỷ mở rộng lãnh thổ nay lại trở thành một gánh nặng khó xử: không thể từ bỏ nhưng cũng khó bảo vệ và phát triển hiệu quả.
Khi đó, Viễn Đông được xem là một tài sản chiến lược quý giá. Vladivostok mang lại cho Nga một cảng không đóng băng trên Thái Bình Dương, trong khi khu vực này còn sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên, rừng, khoáng sản và đất nông nghiệp màu mỡ.
Trong thời kỳ Liên Xô, nhờ các chương trình tái định cư và trợ cấp từ trung ương, dân số Viễn Đông được duy trì ở mức hơn 8 triệu người. Tuy nhiên, sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, các khoản hỗ trợ bị cắt giảm, người dân được tự do lựa chọn nơi sinh sống và làn sóng di cư bắt đầu diễn ra.
Trong vòng hai thập kỷ, dân số khu vực giảm từ khoảng 9 triệu xuống còn 6 triệu người. Phần lớn người trẻ chuyển tới Moscow, St. Petersburg và các trung tâm kinh tế phía tây để tìm kiếm mức sống và cơ hội việc làm tốt hơn.
Ngay cả Primorsky Krai, địa phương phát triển nhất vùng Viễn Đông, cũng mất hơn nửa triệu dân kể từ khi Liên Xô sụp đổ. Nhiều ngôi làng dần biến thành khu dân cư bỏ hoang. Trong khi đó, Cộng hòa Sakha rộng 3,1 triệu km² nhưng dân số chưa tới một triệu người.
Điều khiến Nga càng lo ngại là sự tương phản với khu vực Đông Bắc Trung Quốc bên kia sông Hắc Long Giang. Trong khi Viễn Đông Nga dân cư thưa thớt, vùng Đông Bắc Trung Quốc rộng 1,45 triệu km² lại có gần 100 triệu dân cùng hệ thống công nghiệp và đô thị phát triển.
Mặc dù khí hậu khắc nghiệt là một nguyên nhân quan trọng, đây không phải là toàn bộ vấn đề. Khu vực từ Vladivostok đến Khabarovsk có điều kiện tự nhiên khá thuận lợi, sở hữu đất đen màu mỡ và phù hợp cho nông nghiệp. Nga thống kê rằng Viễn Đông có khoảng 170.000 km² đất canh tác tiềm năng nhưng hiện chỉ khoảng 35.000 km² được đưa vào sử dụng.
Chi phí logistics đắt đỏ khiến nhiều ngành công nghiệp địa phương khó cạnh tranh. Bên cạnh đó là các vấn đề kéo dài về điện năng, y tế và giáo dục, đặc biệt tại những khu vực xa xôi.
Để đảo ngược xu hướng này, Nga đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ. Từ năm 2013, Tổng thống Putin xác định phát triển Viễn Đông là ưu tiên chiến lược quốc gia. Năm 2016, chương trình "Một Hecta Viễn Đông" cho phép người dân nhận đất miễn phí nhằm khuyến khích định cư.
Tuy nhiên, kết quả đạt được khá hạn chế. Dù nhiều người đăng ký nhận đất, phần lớn cuối cùng từ bỏ vì thiếu hạ tầng cơ bản như đường sá, điện, nước, y tế và trường học.
Theo các tính toán chuyên môn, Viễn Đông cần thêm từ 7 đến 8 triệu lao động để hoàn thiện cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế. Đây là nhiệm vụ rất khó khăn khi dân số Nga chỉ khoảng 146 triệu người và đang đối mặt với tình trạng già hóa.
Xung đột Nga - Ukraine càng làm vấn đề nghiêm trọng hơn. Nhiều lao động trẻ rời khỏi đất nước, trong khi thương vong trên chiến trường tiếp tục ảnh hưởng đến nguồn nhân lực. Tỷ lệ sinh tại Viễn Đông hiện chỉ khoảng 1,3, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số ổn định. Tỷ lệ người cao tuổi đã vượt 30%.
Moscow hiểu rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Chiến lược dân số mới dự kiến triển khai từ năm 2026 không còn đặt mục tiêu tăng trưởng mạnh mà chỉ hướng tới việc duy trì dân số thường trú ở mức khoảng 7,86 triệu người trong vòng một thập kỷ tới.
Nhiều học giả gọi thực trạng của Viễn Đông là một "cơn bão hoàn hảo", nơi suy giảm dân số, chảy máu chất xám và những hạn chế trong quản trị cùng tác động lẫn nhau. Dù Nga vẫn thúc đẩy thương mại với Trung Quốc và triển khai các dự án kết nối xuyên biên giới, những khó khăn nội tại vẫn chưa được giải quyết.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Viễn Đông phản ánh nghịch lý lớn của nước Nga. Hàng thế kỷ mở rộng lãnh thổ đã mang lại cho Nga diện tích lớn nhất thế giới, nhưng đồng thời cũng tạo ra gánh nặng khổng lồ về quản lý, phát triển kinh tế và duy trì dân số. Điều từng được xem là thắng lợi chiến lược lớn của Đế quốc Nga nay đang trở thành một trong những thách thức phức tạp nhất đối với nước Nga hiện đại.
Mật độ dân cư tại đây chỉ hơn một người trên mỗi km². Trong khi đó, riêng thành phố Quảng Châu của Trung Quốc đã có hơn 18 triệu dân, nhiều hơn gấp đôi toàn bộ vùng Viễn Đông Nga. Sự thưa vắng dân cư khiến nhiều khu vực rộng lớn gần như không có dấu vết sinh hoạt của con người.
Đối với Điện Kremlin, đây là một vấn đề mang tính chiến lược lâu dài. Nga có thể tìm cách giải quyết những tổn thất từ chiến tranh bằng đàm phán hoặc thỏa hiệp, nhưng sự suy giảm dân số kéo dài lại là thách thức khó khắc phục hơn nhiều. Điều trớ trêu là vùng đất từng được Nga Sa hoàng giành được qua nhiều thế kỷ mở rộng lãnh thổ nay lại trở thành một gánh nặng khó xử: không thể từ bỏ nhưng cũng khó bảo vệ và phát triển hiệu quả.
Từ tài sản chiến lược đến cuộc khủng hoảng dân số
Trong quá trình bành trướng lãnh thổ, Đế quốc Nga đã mở rộng diện tích từ khoảng 2,8 triệu km² lên gần 22,8 triệu km². Một trong những bước đi quan trọng nhất là việc giành quyền kiểm soát Ngoại Mãn Châu vào thế kỷ XIX thông qua các hiệp ước bất bình đẳng với nhà Thanh.Khi đó, Viễn Đông được xem là một tài sản chiến lược quý giá. Vladivostok mang lại cho Nga một cảng không đóng băng trên Thái Bình Dương, trong khi khu vực này còn sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên, rừng, khoáng sản và đất nông nghiệp màu mỡ.
Trong thời kỳ Liên Xô, nhờ các chương trình tái định cư và trợ cấp từ trung ương, dân số Viễn Đông được duy trì ở mức hơn 8 triệu người. Tuy nhiên, sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, các khoản hỗ trợ bị cắt giảm, người dân được tự do lựa chọn nơi sinh sống và làn sóng di cư bắt đầu diễn ra.
Trong vòng hai thập kỷ, dân số khu vực giảm từ khoảng 9 triệu xuống còn 6 triệu người. Phần lớn người trẻ chuyển tới Moscow, St. Petersburg và các trung tâm kinh tế phía tây để tìm kiếm mức sống và cơ hội việc làm tốt hơn.
Ngay cả Primorsky Krai, địa phương phát triển nhất vùng Viễn Đông, cũng mất hơn nửa triệu dân kể từ khi Liên Xô sụp đổ. Nhiều ngôi làng dần biến thành khu dân cư bỏ hoang. Trong khi đó, Cộng hòa Sakha rộng 3,1 triệu km² nhưng dân số chưa tới một triệu người.
Điều khiến Nga càng lo ngại là sự tương phản với khu vực Đông Bắc Trung Quốc bên kia sông Hắc Long Giang. Trong khi Viễn Đông Nga dân cư thưa thớt, vùng Đông Bắc Trung Quốc rộng 1,45 triệu km² lại có gần 100 triệu dân cùng hệ thống công nghiệp và đô thị phát triển.
Mặc dù khí hậu khắc nghiệt là một nguyên nhân quan trọng, đây không phải là toàn bộ vấn đề. Khu vực từ Vladivostok đến Khabarovsk có điều kiện tự nhiên khá thuận lợi, sở hữu đất đen màu mỡ và phù hợp cho nông nghiệp. Nga thống kê rằng Viễn Đông có khoảng 170.000 km² đất canh tác tiềm năng nhưng hiện chỉ khoảng 35.000 km² được đưa vào sử dụng.
Hạ tầng yếu kém và bài toán chưa có lời giải của Moscow
Trở ngại lớn nhất của Viễn Đông nằm ở cơ sở hạ tầng. Khoảng cách từ Moscow đến Vladivostok lên tới 7.000 km. Tuyến đường sắt xuyên Siberia thường xuyên quá tải, khiến chi phí vận chuyển tại Viễn Đông cao hơn nhiều so với khu vực châu Âu của Nga.
Chi phí logistics đắt đỏ khiến nhiều ngành công nghiệp địa phương khó cạnh tranh. Bên cạnh đó là các vấn đề kéo dài về điện năng, y tế và giáo dục, đặc biệt tại những khu vực xa xôi.
Để đảo ngược xu hướng này, Nga đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ. Từ năm 2013, Tổng thống Putin xác định phát triển Viễn Đông là ưu tiên chiến lược quốc gia. Năm 2016, chương trình "Một Hecta Viễn Đông" cho phép người dân nhận đất miễn phí nhằm khuyến khích định cư.
Tuy nhiên, kết quả đạt được khá hạn chế. Dù nhiều người đăng ký nhận đất, phần lớn cuối cùng từ bỏ vì thiếu hạ tầng cơ bản như đường sá, điện, nước, y tế và trường học.
Theo các tính toán chuyên môn, Viễn Đông cần thêm từ 7 đến 8 triệu lao động để hoàn thiện cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế. Đây là nhiệm vụ rất khó khăn khi dân số Nga chỉ khoảng 146 triệu người và đang đối mặt với tình trạng già hóa.
Xung đột Nga - Ukraine càng làm vấn đề nghiêm trọng hơn. Nhiều lao động trẻ rời khỏi đất nước, trong khi thương vong trên chiến trường tiếp tục ảnh hưởng đến nguồn nhân lực. Tỷ lệ sinh tại Viễn Đông hiện chỉ khoảng 1,3, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số ổn định. Tỷ lệ người cao tuổi đã vượt 30%.
Moscow hiểu rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Chiến lược dân số mới dự kiến triển khai từ năm 2026 không còn đặt mục tiêu tăng trưởng mạnh mà chỉ hướng tới việc duy trì dân số thường trú ở mức khoảng 7,86 triệu người trong vòng một thập kỷ tới.
Nhiều học giả gọi thực trạng của Viễn Đông là một "cơn bão hoàn hảo", nơi suy giảm dân số, chảy máu chất xám và những hạn chế trong quản trị cùng tác động lẫn nhau. Dù Nga vẫn thúc đẩy thương mại với Trung Quốc và triển khai các dự án kết nối xuyên biên giới, những khó khăn nội tại vẫn chưa được giải quyết.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Viễn Đông phản ánh nghịch lý lớn của nước Nga. Hàng thế kỷ mở rộng lãnh thổ đã mang lại cho Nga diện tích lớn nhất thế giới, nhưng đồng thời cũng tạo ra gánh nặng khổng lồ về quản lý, phát triển kinh tế và duy trì dân số. Điều từng được xem là thắng lợi chiến lược lớn của Đế quốc Nga nay đang trở thành một trong những thách thức phức tạp nhất đối với nước Nga hiện đại.
