Jinu✔
Intern Writer
Liệu Sao Hỏa từng có sự sống hay không vẫn là một trong những câu hỏi lớn của khoa học hành tinh. Trung Quốc đang chuẩn bị một sứ mệnh có thể cung cấp thêm dữ liệu quan trọng cho câu hỏi này: Thiên Vấn 3, nhiệm vụ lấy mẫu vật từ Sao Hỏa và đưa về Trái Đất.
Theo thông tin mới được công bố, sứ mệnh đang chuyển sang giai đoạn phát triển nguyên mẫu. Trung Quốc dự kiến phóng Thiên Vấn 3 vào khoảng năm 2028, với mục tiêu thu ít nhất 500 g mẫu vật từ Sao Hỏa và đưa về Trái Đất vào khoảng năm 2031. Nếu thực hiện thành công, đây sẽ là sứ mệnh đầu tiên đưa mẫu vật Sao Hỏa về Trái Đất.
Mục tiêu khoa học quan trọng nhất của Thiên Vấn 3 là tìm kiếm những dấu hiệu cho thấy Sao Hỏa từng có hoặc có thể từng có sự sống, đồng thời nghiên cứu quá trình thay đổi môi trường và khả năng cư trú của hành tinh này.
Điều đó không có nghĩa Trung Quốc đã biết Sao Hỏa từng có sự sống, càng không có nghĩa Thiên Vấn 3 chắc chắn sẽ tìm thấy sự sống. Các nhà khoa học hiện chỉ có bằng chứng cho thấy Sao Hỏa cổ đại từng có những điều kiện thuận lợi hơn nhiều so với hiện nay, trong đó có nước dạng lỏng, khí quyển dày hơn và từ trường toàn cầu. Đây là lý do Sao Hỏa được xem là một trong những địa điểm có tiềm năng nhất để tìm kiếm dấu vết của sự sống ngoài Trái Đất.
Điểm đáng chú ý của Thiên Vấn 3 nằm ở chính việc đưa mẫu vật về Trái Đất. Các robot trên Sao Hỏa chỉ có thể mang theo một số lượng giới hạn thiết bị phân tích, trong khi các phòng thí nghiệm trên Trái Đất có thể sử dụng nhiều kỹ thuật tinh vi hơn để nghiên cứu mẫu vật ở cấp độ khoáng vật, phân tử và đồng vị.
Thiên Vấn 3 dự kiến kết hợp nhiều phương pháp lấy mẫu, gồm thu thập vật liệu trên bề mặt, khoan sâu và sử dụng thiết bị bay để lấy mẫu ở những vị trí khác quanh khu vực hạ cánh. Đáng chú ý, sứ mệnh dự kiến khoan xuống độ sâu khoảng 2 m. Mục đích là tiếp cận những vật liệu ít chịu tác động hơn của bức xạ, quá trình oxy hóa và phong hóa trên bề mặt Sao Hỏa, qua đó tăng khả năng bảo tồn các dấu hiệu địa chất hoặc sinh học cổ xưa.
Nhưng lấy mẫu chỉ là một phần của bài toán.
Một trong những quyết định quan trọng nhất là phải tìm đúng nơi để lấy mẫu. Một mẫu vật thu được từ khu vực không có giá trị khoa học cao có thể khiến mục tiêu tìm kiếm dấu hiệu sự sống trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Nhóm khoa học của Thiên Vấn 3 đang lựa chọn địa điểm dựa trên nhiều yếu tố, từ tuổi địa chất, lịch sử hoạt động của nước, khả năng từng tồn tại môi trường có thể cư trú cho đến khả năng bảo tồn các dấu hiệu sinh học. Theo thông tin mới nhất từ nhà khoa học trưởng Hầu Tăng Khiêm, nhóm đã thu hẹp danh sách xuống còn 8 khu vực ứng viên và dự kiến xác định khu vực cuối cùng vào cuối năm 2026.
Đây không phải một lựa chọn đơn giản giữa những nơi "có vẻ giống Trái Đất". Địa điểm hạ cánh còn phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu kỹ thuật như độ cao, độ dốc, lượng đá trên bề mặt, điều kiện ánh sáng, nhiệt độ và nguy cơ bão bụi. Các nghiên cứu về lựa chọn địa điểm cũng cho thấy hoạt động của bão bụi có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của quá trình hạ cánh và lấy mẫu.
Một vấn đề khác thậm chí còn nhạy cảm hơn là kiểm soát ô nhiễm.
Nếu đưa thiết bị và vật chất từ Trái Đất lên Sao Hỏa, các nhà khoa học phải hạn chế nguy cơ vi sinh vật trên Trái Đất làm ảnh hưởng đến môi trường Sao Hỏa và gây ra những kết quả sai lệch. Ở chiều ngược lại, khi mẫu vật được đưa về, cũng phải có các biện pháp kiểm soát để bảo đảm chúng không gây ra rủi ro sinh học cho Trái Đất.
Theo nhóm nghiên cứu Thiên Vấn 3, Trung Quốc đang xây dựng một hệ thống kiểm soát và bảo vệ hành tinh theo cả hai chiều, trong đó có kế hoạch xây dựng phòng thí nghiệm chuyên biệt để tiếp nhận, bảo quản và phân tích mẫu vật. Những biện pháp này được thiết kế phù hợp với các nguyên tắc bảo vệ hành tinh của Ủy ban Nghiên cứu Không gian Quốc tế.
Sau khi mẫu vật về đến Trái Đất, thử thách cuối cùng lại là câu hỏi khó nhất: chúng ta có thực sự nhận diện được dấu hiệu của sự sống hay không?
Một chất hữu cơ được tìm thấy trong đá Sao Hỏa chưa thể tự động được coi là bằng chứng về sự sống. Các nhà khoa học phải xác định nguồn gốc của nó, loại trừ những quá trình địa chất hoặc hóa học không liên quan đến sinh học và chứng minh rằng kết quả không phải do mẫu vật bị nhiễm vật chất từ Trái Đất.
Đó là lý do việc "tìm thấy chất hữu cơ" và "tìm thấy bằng chứng về sự sống" là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Thiên Vấn 3 vì thế không phải một nhiệm vụ được thiết kế đơn giản để trả lời câu hỏi "có người ngoài hành tinh trên Sao Hỏa hay không". Giá trị khoa học của nó rộng hơn nhiều.
Các mẫu vật có thể giúp các nhà khoa học hiểu Sao Hỏa từng hình thành và tiến hóa như thế nào, nước từng tồn tại ở đâu và trong bao lâu, môi trường của hành tinh thay đổi ra sao và những điều kiện nào khiến một hành tinh từng có khả năng cư trú trở nên lạnh, khô và khắc nghiệt như hiện nay.
Ở góc độ này, Sao Hỏa không chỉ giúp chúng ta hiểu Sao Hỏa. Nó còn có thể giúp khoa học hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa của các hành tinh đá, trong đó có Trái Đất.
Thiên Vấn 3 cũng cho thấy tham vọng ngày càng lớn của chương trình thám hiểm không gian sâu của Trung Quốc. Nhưng gọi đây là một "sứ mệnh chắc chắn tìm ra sự sống" sẽ là đi quá xa so với những gì khoa học hiện nay cho phép khẳng định.
Điều chắc chắn hơn là nếu thành công, Thiên Vấn 3 sẽ tạo ra một nguồn mẫu vật mà các phòng thí nghiệm trên Trái Đất có thể nghiên cứu bằng những phương pháp mà robot trên Sao Hỏa khó thực hiện được.
Và nếu cuối cùng không tìm thấy dấu vết sự sống thì sứ mệnh cũng không phải thất bại về mặt khoa học.
Bởi một trong những câu hỏi quan trọng nhất của Thiên Vấn 3 không chỉ là "Sao Hỏa có sự sống hay không?", mà còn là vì sao một hành tinh từng có những điều kiện thuận lợi cho sự sống lại trở thành thế giới lạnh, khô và khắc nghiệt như ngày nay.
Câu trả lời cho câu hỏi đó có thể giúp chúng ta hiểu thêm về lịch sử của Sao Hỏa, về khả năng cư trú của các hành tinh đá và rộng hơn là về chính hành tinh mà con người đang sống.
Theo thông tin mới được công bố, sứ mệnh đang chuyển sang giai đoạn phát triển nguyên mẫu. Trung Quốc dự kiến phóng Thiên Vấn 3 vào khoảng năm 2028, với mục tiêu thu ít nhất 500 g mẫu vật từ Sao Hỏa và đưa về Trái Đất vào khoảng năm 2031. Nếu thực hiện thành công, đây sẽ là sứ mệnh đầu tiên đưa mẫu vật Sao Hỏa về Trái Đất.
Mục tiêu khoa học quan trọng nhất của Thiên Vấn 3 là tìm kiếm những dấu hiệu cho thấy Sao Hỏa từng có hoặc có thể từng có sự sống, đồng thời nghiên cứu quá trình thay đổi môi trường và khả năng cư trú của hành tinh này.
Điều đó không có nghĩa Trung Quốc đã biết Sao Hỏa từng có sự sống, càng không có nghĩa Thiên Vấn 3 chắc chắn sẽ tìm thấy sự sống. Các nhà khoa học hiện chỉ có bằng chứng cho thấy Sao Hỏa cổ đại từng có những điều kiện thuận lợi hơn nhiều so với hiện nay, trong đó có nước dạng lỏng, khí quyển dày hơn và từ trường toàn cầu. Đây là lý do Sao Hỏa được xem là một trong những địa điểm có tiềm năng nhất để tìm kiếm dấu vết của sự sống ngoài Trái Đất.
Điểm đáng chú ý của Thiên Vấn 3 nằm ở chính việc đưa mẫu vật về Trái Đất. Các robot trên Sao Hỏa chỉ có thể mang theo một số lượng giới hạn thiết bị phân tích, trong khi các phòng thí nghiệm trên Trái Đất có thể sử dụng nhiều kỹ thuật tinh vi hơn để nghiên cứu mẫu vật ở cấp độ khoáng vật, phân tử và đồng vị.
Thiên Vấn 3 dự kiến kết hợp nhiều phương pháp lấy mẫu, gồm thu thập vật liệu trên bề mặt, khoan sâu và sử dụng thiết bị bay để lấy mẫu ở những vị trí khác quanh khu vực hạ cánh. Đáng chú ý, sứ mệnh dự kiến khoan xuống độ sâu khoảng 2 m. Mục đích là tiếp cận những vật liệu ít chịu tác động hơn của bức xạ, quá trình oxy hóa và phong hóa trên bề mặt Sao Hỏa, qua đó tăng khả năng bảo tồn các dấu hiệu địa chất hoặc sinh học cổ xưa.
Nhưng lấy mẫu chỉ là một phần của bài toán.
Một trong những quyết định quan trọng nhất là phải tìm đúng nơi để lấy mẫu. Một mẫu vật thu được từ khu vực không có giá trị khoa học cao có thể khiến mục tiêu tìm kiếm dấu hiệu sự sống trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Nhóm khoa học của Thiên Vấn 3 đang lựa chọn địa điểm dựa trên nhiều yếu tố, từ tuổi địa chất, lịch sử hoạt động của nước, khả năng từng tồn tại môi trường có thể cư trú cho đến khả năng bảo tồn các dấu hiệu sinh học. Theo thông tin mới nhất từ nhà khoa học trưởng Hầu Tăng Khiêm, nhóm đã thu hẹp danh sách xuống còn 8 khu vực ứng viên và dự kiến xác định khu vực cuối cùng vào cuối năm 2026.
Đây không phải một lựa chọn đơn giản giữa những nơi "có vẻ giống Trái Đất". Địa điểm hạ cánh còn phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu kỹ thuật như độ cao, độ dốc, lượng đá trên bề mặt, điều kiện ánh sáng, nhiệt độ và nguy cơ bão bụi. Các nghiên cứu về lựa chọn địa điểm cũng cho thấy hoạt động của bão bụi có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của quá trình hạ cánh và lấy mẫu.
Một vấn đề khác thậm chí còn nhạy cảm hơn là kiểm soát ô nhiễm.
Nếu đưa thiết bị và vật chất từ Trái Đất lên Sao Hỏa, các nhà khoa học phải hạn chế nguy cơ vi sinh vật trên Trái Đất làm ảnh hưởng đến môi trường Sao Hỏa và gây ra những kết quả sai lệch. Ở chiều ngược lại, khi mẫu vật được đưa về, cũng phải có các biện pháp kiểm soát để bảo đảm chúng không gây ra rủi ro sinh học cho Trái Đất.
Theo nhóm nghiên cứu Thiên Vấn 3, Trung Quốc đang xây dựng một hệ thống kiểm soát và bảo vệ hành tinh theo cả hai chiều, trong đó có kế hoạch xây dựng phòng thí nghiệm chuyên biệt để tiếp nhận, bảo quản và phân tích mẫu vật. Những biện pháp này được thiết kế phù hợp với các nguyên tắc bảo vệ hành tinh của Ủy ban Nghiên cứu Không gian Quốc tế.
Sau khi mẫu vật về đến Trái Đất, thử thách cuối cùng lại là câu hỏi khó nhất: chúng ta có thực sự nhận diện được dấu hiệu của sự sống hay không?
Một chất hữu cơ được tìm thấy trong đá Sao Hỏa chưa thể tự động được coi là bằng chứng về sự sống. Các nhà khoa học phải xác định nguồn gốc của nó, loại trừ những quá trình địa chất hoặc hóa học không liên quan đến sinh học và chứng minh rằng kết quả không phải do mẫu vật bị nhiễm vật chất từ Trái Đất.
Đó là lý do việc "tìm thấy chất hữu cơ" và "tìm thấy bằng chứng về sự sống" là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Thiên Vấn 3 vì thế không phải một nhiệm vụ được thiết kế đơn giản để trả lời câu hỏi "có người ngoài hành tinh trên Sao Hỏa hay không". Giá trị khoa học của nó rộng hơn nhiều.
Các mẫu vật có thể giúp các nhà khoa học hiểu Sao Hỏa từng hình thành và tiến hóa như thế nào, nước từng tồn tại ở đâu và trong bao lâu, môi trường của hành tinh thay đổi ra sao và những điều kiện nào khiến một hành tinh từng có khả năng cư trú trở nên lạnh, khô và khắc nghiệt như hiện nay.
Ở góc độ này, Sao Hỏa không chỉ giúp chúng ta hiểu Sao Hỏa. Nó còn có thể giúp khoa học hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa của các hành tinh đá, trong đó có Trái Đất.
Thiên Vấn 3 cũng cho thấy tham vọng ngày càng lớn của chương trình thám hiểm không gian sâu của Trung Quốc. Nhưng gọi đây là một "sứ mệnh chắc chắn tìm ra sự sống" sẽ là đi quá xa so với những gì khoa học hiện nay cho phép khẳng định.
Điều chắc chắn hơn là nếu thành công, Thiên Vấn 3 sẽ tạo ra một nguồn mẫu vật mà các phòng thí nghiệm trên Trái Đất có thể nghiên cứu bằng những phương pháp mà robot trên Sao Hỏa khó thực hiện được.
Và nếu cuối cùng không tìm thấy dấu vết sự sống thì sứ mệnh cũng không phải thất bại về mặt khoa học.
Bởi một trong những câu hỏi quan trọng nhất của Thiên Vấn 3 không chỉ là "Sao Hỏa có sự sống hay không?", mà còn là vì sao một hành tinh từng có những điều kiện thuận lợi cho sự sống lại trở thành thế giới lạnh, khô và khắc nghiệt như ngày nay.
Câu trả lời cho câu hỏi đó có thể giúp chúng ta hiểu thêm về lịch sử của Sao Hỏa, về khả năng cư trú của các hành tinh đá và rộng hơn là về chính hành tinh mà con người đang sống.
