ThanhDat
Intern Writer
Ngày 10/7 theo giờ địa phương, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy thông báo thành lập bộ chỉ huy tấn công tầm xa chuyên trách nhằm tăng cường các đòn đánh sâu vào lãnh thổ Nga. Trong những tháng gần đây, Ukraine liên tục mở rộng quy mô và tần suất các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV), tập trung vào các cơ sở năng lượng và hậu cần quan trọng với mục tiêu đưa chiến sự vào lãnh thổ Nga và làm suy giảm năng lực tác chiến của đối phương.
Các đợt tấn công đã khiến nhiều khu vực tại Nga rơi vào tình trạng thiếu nhiên liệu, gián đoạn nguồn cung và buộc nhiều sân bay phải tạm thời hạn chế hoạt động cất, hạ cánh, kéo theo hàng loạt chuyến bay bị chậm.
Theo Bộ Quốc phòng Nga, từ ngày 6-12/7, lực lượng phòng không nước này đã đánh chặn và phá hủy ít nhất 4.830 UAV của Ukraine trên không phận Nga. Riêng ngày 8 và 10/7, số UAV bị bắn hạ lần lượt đạt 903 và 821 chiếc. Trong tuần trước đó, Nga cũng tuyên bố đã đánh chặn ít nhất 3.945 UAV.
Chiến tranh bằng UAV đang làm thay đổi sâu sắc chiến lược quân sự, cách xây dựng lực lượng và cục diện chiến trường. Một mặt, số lượng UAV bị đánh chặn rất lớn, nhưng mặt khác hiệu quả của các cuộc tấn công vẫn ngày càng tăng. Điều này cho thấy các hệ thống phòng không hiện đại không phải không thể bắn hạ UAV, mà là rất khó duy trì khả năng đối phó khi phải chống lại số lượng UAV quá lớn trong thời gian dài. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn phản ánh sự mất cân đối giữa tư duy tấn công và phòng thủ.
Trong khi đó, UAV được sử dụng trên chiến trường Nga - Ukraine lại có đặc điểm hoàn toàn khác: kích thước nhỏ, tốc độ chậm và bay ở độ cao thấp. Những mục tiêu "thấp, chậm và nhỏ" này có tín hiệu radar yếu, dễ bị lẫn với chim hoặc các nguồn nhiễu khác nên radar truyền thống thường khó phát hiện. Ngay cả khi phát hiện được, việc sử dụng tên lửa phòng không trị giá hàng triệu USD để bắn hạ một UAV chỉ có giá vài trăm USD là phương án không hiệu quả về kinh tế.
Một vấn đề khác là hệ thống phòng không nhiều lớp của Nga gồm S-400 đảm nhiệm phòng thủ tầm xa, Buk bảo vệ tầm trung và Pantsir phụ trách tầm gần. Tuy nhiên, quỹ đạo bay của nhiều UAV lại nằm đúng trong khoảng trống giữa các lớp phòng thủ này, khiến cảm biến và hệ thống điều khiển hỏa lực truyền thống chưa được tối ưu để xử lý.
Theo Justin Bronk, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), Nga đang sở hữu năng lực chống UAV thuộc nhóm mạnh nhất thế giới. Tuy nhiên, số lượng UAV của Ukraine vẫn tăng lên liên tục, khiến ngay cả hệ thống phòng thủ hàng đầu cũng rơi vào thế bị động trước các cuộc tấn công quy mô lớn.
Ukraine cũng liên tục thay đổi chiến thuật với ba phương thức chính gồm trinh sát kết hợp UAV cảm tử ở tiền tuyến, chế tạo UAV tầm xa từ công nghệ dân sự và triển khai các hoạt động xâm nhập sâu.
Trong Chiến dịch Mạng Nhện vào tháng 6/2025, Ukraine được cho là đã giấu UAV FPV trong xe tải dân sự, tận dụng mạng lưới hậu cần của Nga để tiếp cận gần các căn cứ không quân chiến lược trước khi bất ngờ triển khai tấn công. Cách làm này phá vỡ mô hình phòng thủ truyền thống dựa trên tuyến biên giới. Ukraine còn sử dụng UAV lắp ráp trong nước, tích hợp định vị AI ngoại tuyến và mạng 4G dân sự để giảm tác động từ các biện pháp tác chiến điện tử.
Nga cũng liên tục điều chỉnh chiến thuật khi nâng độ cao bay của UAV Geranium-2 nhằm tăng độ khó đánh chặn, sử dụng UAV mồi nhử để làm tiêu hao hệ thống phòng không Ukraine và thử nghiệm phương pháp dùng UAV đánh chặn UAV với chi phí thấp. Tuy nhiên, nhìn chung tốc độ đổi mới chiến thuật của bên tấn công vẫn nhanh hơn khả năng thích ứng của bên phòng thủ do bên tấn công luôn chủ động lựa chọn thời điểm, địa điểm và phương thức tác chiến.
Ví dụ, nếu Nga sử dụng một tên lửa Pantsir trị giá khoảng 300.000 USD (khoảng 7,8 tỷ VNĐ) để bắn hạ một UAV trị giá 50.000 USD (khoảng 1,3 tỷ VNĐ), chi phí đánh chặn sẽ cao gấp nhiều lần giá trị mục tiêu.
Theo đánh giá, khi chi phí UAV giảm xuống dưới 500 USD (khoảng 13 triệu VNĐ) còn tên lửa phòng không vẫn có giá tới hàng triệu USD (khoảng hàng chục tỷ VNĐ), bên phòng thủ sẽ phải đối mặt với bài toán tiêu hao rất khó giải. Vì vậy, nhiều ý kiến cho rằng cần phát triển các loại vũ khí năng lượng định hướng hoặc sử dụng UAV để đánh chặn UAV nhằm giảm đáng kể chi phí phòng thủ.
Một sĩ quan phụ trách chương trình UAV tầm xa của Ukraine cho biết tỷ lệ UAV xuyên thủng hệ thống phòng không Nga vẫn duy trì ở mức 20-30%. Theo trang Militarnyi, Ukraine đã phóng hơn 1.000 UAV tầm xa vào Nga trong tháng 8/2024, tăng lên hơn 3.000 chiếc vào tháng 7/2025 và gần 7.000 chiếc vào tháng 3/2026. Đến tháng 5/2026, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố đã đánh chặn 8.973 UAV tầm xa của Ukraine. Nếu tỷ lệ xuyên thủng đạt 20-30%, mỗi tháng sẽ có khoảng 1.800-2.700 UAV tấn công trúng các mục tiêu trên lãnh thổ Nga.
Reuters cũng đưa tin vào mùa xuân năm 2026 rằng các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine đã buộc nhiều nhà máy lọc dầu lớn ở miền trung nước Nga phải tạm dừng hoặc giảm sản lượng, với tổng công suất bị ảnh hưởng hơn 83 triệu tấn mỗi năm, tương đương khoảng một phần tư công suất lọc dầu mà Nga phải ngừng hoặc cắt giảm trong một chu kỳ chiến dịch.
Đây là một "bẫy tiêu hao" điển hình. Khi bên phòng thủ phải bảo vệ nhiều mục tiêu giá trị cao trên phạm vi rộng, bên tấn công có thể gây sức ép bằng các đòn đánh phân tán với chi phí thấp. Lãnh thổ rộng lớn cùng mạng lưới cơ sở quân sự, năng lượng và đô thị trải dài hàng nghìn km càng làm tăng áp lực phòng thủ đối với Nga.
Các báo cáo cũng cho rằng khoảng 70-80% thương vong quân sự trên chiến trường Nga - Ukraine có liên quan đến các cuộc tấn công bằng UAV, cho thấy loại vũ khí này đã trở thành phương tiện gây sát thương chủ yếu thay cho pháo binh truyền thống. Trong khi Nga hứng chịu các đợt tập kích quy mô lớn, Ukraine cũng phải đối mặt với ít nhất 100 cuộc tấn công bằng UAV tự sá t mỗi ngày, trung bình khoảng 15 phút lại có một cuộc tấn công.
Theo phân tích, việc Nga chưa thể ngăn chặn hoàn toàn UAV của Ukraine không đồng nghĩa hệ thống phòng không của nước này yếu kém, mà phản ánh lợi thế bất đối xứng của UAV trên ba phương diện: đặc tính "thấp, chậm và nhỏ" khiến việc phát hiện và đánh chặn khó khăn hơn, chi phí tấn công thấp hơn nhiều so với chi phí phòng thủ và bên tấn công luôn nắm quyền chủ động trong lựa chọn chiến thuật.
Đây không chỉ là thách thức riêng của Nga mà là vấn đề chung của mọi quân đội hiện đại. Giải pháp không chỉ nằm ở việc nâng cấp từng hệ thống phòng không mà còn đòi hỏi thay đổi tư duy phòng thủ, chuyển từ đánh chặn từng mục tiêu sang quản lý rủi ro và xây dựng mô hình phòng thủ linh hoạt hơn trước sự phát triển nhanh của chiến tranh bằng UAV.
Các đợt tấn công đã khiến nhiều khu vực tại Nga rơi vào tình trạng thiếu nhiên liệu, gián đoạn nguồn cung và buộc nhiều sân bay phải tạm thời hạn chế hoạt động cất, hạ cánh, kéo theo hàng loạt chuyến bay bị chậm.
Theo Bộ Quốc phòng Nga, từ ngày 6-12/7, lực lượng phòng không nước này đã đánh chặn và phá hủy ít nhất 4.830 UAV của Ukraine trên không phận Nga. Riêng ngày 8 và 10/7, số UAV bị bắn hạ lần lượt đạt 903 và 821 chiếc. Trong tuần trước đó, Nga cũng tuyên bố đã đánh chặn ít nhất 3.945 UAV.
Chiến tranh bằng UAV đang làm thay đổi sâu sắc chiến lược quân sự, cách xây dựng lực lượng và cục diện chiến trường. Một mặt, số lượng UAV bị đánh chặn rất lớn, nhưng mặt khác hiệu quả của các cuộc tấn công vẫn ngày càng tăng. Điều này cho thấy các hệ thống phòng không hiện đại không phải không thể bắn hạ UAV, mà là rất khó duy trì khả năng đối phó khi phải chống lại số lượng UAV quá lớn trong thời gian dài. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn phản ánh sự mất cân đối giữa tư duy tấn công và phòng thủ.
Hệ thống phòng không gặp thách thức trước UAV giá rẻ
Các hệ thống phòng không hiện đại vốn được phát triển từ thời Chiến tranh Lạnh để đối phó với máy bay ném bom chiến lược, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo. Những tổ hợp như S-400 hay Pantsir-S1 của Nga được thiết kế cho các mục tiêu lớn, tốc độ cao và bay ở độ cao lớn.
Trong khi đó, UAV được sử dụng trên chiến trường Nga - Ukraine lại có đặc điểm hoàn toàn khác: kích thước nhỏ, tốc độ chậm và bay ở độ cao thấp. Những mục tiêu "thấp, chậm và nhỏ" này có tín hiệu radar yếu, dễ bị lẫn với chim hoặc các nguồn nhiễu khác nên radar truyền thống thường khó phát hiện. Ngay cả khi phát hiện được, việc sử dụng tên lửa phòng không trị giá hàng triệu USD để bắn hạ một UAV chỉ có giá vài trăm USD là phương án không hiệu quả về kinh tế.
Một vấn đề khác là hệ thống phòng không nhiều lớp của Nga gồm S-400 đảm nhiệm phòng thủ tầm xa, Buk bảo vệ tầm trung và Pantsir phụ trách tầm gần. Tuy nhiên, quỹ đạo bay của nhiều UAV lại nằm đúng trong khoảng trống giữa các lớp phòng thủ này, khiến cảm biến và hệ thống điều khiển hỏa lực truyền thống chưa được tối ưu để xử lý.
Theo Justin Bronk, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), Nga đang sở hữu năng lực chống UAV thuộc nhóm mạnh nhất thế giới. Tuy nhiên, số lượng UAV của Ukraine vẫn tăng lên liên tục, khiến ngay cả hệ thống phòng thủ hàng đầu cũng rơi vào thế bị động trước các cuộc tấn công quy mô lớn.
Ukraine cũng liên tục thay đổi chiến thuật với ba phương thức chính gồm trinh sát kết hợp UAV cảm tử ở tiền tuyến, chế tạo UAV tầm xa từ công nghệ dân sự và triển khai các hoạt động xâm nhập sâu.
Trong Chiến dịch Mạng Nhện vào tháng 6/2025, Ukraine được cho là đã giấu UAV FPV trong xe tải dân sự, tận dụng mạng lưới hậu cần của Nga để tiếp cận gần các căn cứ không quân chiến lược trước khi bất ngờ triển khai tấn công. Cách làm này phá vỡ mô hình phòng thủ truyền thống dựa trên tuyến biên giới. Ukraine còn sử dụng UAV lắp ráp trong nước, tích hợp định vị AI ngoại tuyến và mạng 4G dân sự để giảm tác động từ các biện pháp tác chiến điện tử.
Nga cũng liên tục điều chỉnh chiến thuật khi nâng độ cao bay của UAV Geranium-2 nhằm tăng độ khó đánh chặn, sử dụng UAV mồi nhử để làm tiêu hao hệ thống phòng không Ukraine và thử nghiệm phương pháp dùng UAV đánh chặn UAV với chi phí thấp. Tuy nhiên, nhìn chung tốc độ đổi mới chiến thuật của bên tấn công vẫn nhanh hơn khả năng thích ứng của bên phòng thủ do bên tấn công luôn chủ động lựa chọn thời điểm, địa điểm và phương thức tác chiến.
Chi phí phòng thủ ngày càng trở thành gánh nặng
Sự chênh lệch lớn về chi phí là nguyên nhân quan trọng khiến UAV trở thành vũ khí hiệu quả. Ukraine sử dụng nhiều UAV tự chế hoặc linh kiện thương mại với giá từ vài trăm đến vài chục nghìn USD (khoảng từ vài triệu đến khoảng 1,3 tỷ VNĐ). Trong khi đó, Nga có thể phải sử dụng tên lửa phòng không trị giá từ hàng trăm nghìn đến hàng triệu USD (khoảng từ 2,6 tỷ đến hàng chục tỷ VNĐ) để đánh chặn.
Ví dụ, nếu Nga sử dụng một tên lửa Pantsir trị giá khoảng 300.000 USD (khoảng 7,8 tỷ VNĐ) để bắn hạ một UAV trị giá 50.000 USD (khoảng 1,3 tỷ VNĐ), chi phí đánh chặn sẽ cao gấp nhiều lần giá trị mục tiêu.
Theo đánh giá, khi chi phí UAV giảm xuống dưới 500 USD (khoảng 13 triệu VNĐ) còn tên lửa phòng không vẫn có giá tới hàng triệu USD (khoảng hàng chục tỷ VNĐ), bên phòng thủ sẽ phải đối mặt với bài toán tiêu hao rất khó giải. Vì vậy, nhiều ý kiến cho rằng cần phát triển các loại vũ khí năng lượng định hướng hoặc sử dụng UAV để đánh chặn UAV nhằm giảm đáng kể chi phí phòng thủ.
Một sĩ quan phụ trách chương trình UAV tầm xa của Ukraine cho biết tỷ lệ UAV xuyên thủng hệ thống phòng không Nga vẫn duy trì ở mức 20-30%. Theo trang Militarnyi, Ukraine đã phóng hơn 1.000 UAV tầm xa vào Nga trong tháng 8/2024, tăng lên hơn 3.000 chiếc vào tháng 7/2025 và gần 7.000 chiếc vào tháng 3/2026. Đến tháng 5/2026, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố đã đánh chặn 8.973 UAV tầm xa của Ukraine. Nếu tỷ lệ xuyên thủng đạt 20-30%, mỗi tháng sẽ có khoảng 1.800-2.700 UAV tấn công trúng các mục tiêu trên lãnh thổ Nga.
Reuters cũng đưa tin vào mùa xuân năm 2026 rằng các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine đã buộc nhiều nhà máy lọc dầu lớn ở miền trung nước Nga phải tạm dừng hoặc giảm sản lượng, với tổng công suất bị ảnh hưởng hơn 83 triệu tấn mỗi năm, tương đương khoảng một phần tư công suất lọc dầu mà Nga phải ngừng hoặc cắt giảm trong một chu kỳ chiến dịch.
Đây là một "bẫy tiêu hao" điển hình. Khi bên phòng thủ phải bảo vệ nhiều mục tiêu giá trị cao trên phạm vi rộng, bên tấn công có thể gây sức ép bằng các đòn đánh phân tán với chi phí thấp. Lãnh thổ rộng lớn cùng mạng lưới cơ sở quân sự, năng lượng và đô thị trải dài hàng nghìn km càng làm tăng áp lực phòng thủ đối với Nga.
Các báo cáo cũng cho rằng khoảng 70-80% thương vong quân sự trên chiến trường Nga - Ukraine có liên quan đến các cuộc tấn công bằng UAV, cho thấy loại vũ khí này đã trở thành phương tiện gây sát thương chủ yếu thay cho pháo binh truyền thống. Trong khi Nga hứng chịu các đợt tập kích quy mô lớn, Ukraine cũng phải đối mặt với ít nhất 100 cuộc tấn công bằng UAV tự sá t mỗi ngày, trung bình khoảng 15 phút lại có một cuộc tấn công.
Theo phân tích, việc Nga chưa thể ngăn chặn hoàn toàn UAV của Ukraine không đồng nghĩa hệ thống phòng không của nước này yếu kém, mà phản ánh lợi thế bất đối xứng của UAV trên ba phương diện: đặc tính "thấp, chậm và nhỏ" khiến việc phát hiện và đánh chặn khó khăn hơn, chi phí tấn công thấp hơn nhiều so với chi phí phòng thủ và bên tấn công luôn nắm quyền chủ động trong lựa chọn chiến thuật.
Đây không chỉ là thách thức riêng của Nga mà là vấn đề chung của mọi quân đội hiện đại. Giải pháp không chỉ nằm ở việc nâng cấp từng hệ thống phòng không mà còn đòi hỏi thay đổi tư duy phòng thủ, chuyển từ đánh chặn từng mục tiêu sang quản lý rủi ro và xây dựng mô hình phòng thủ linh hoạt hơn trước sự phát triển nhanh của chiến tranh bằng UAV.
