Nhạc Việt báo động vì vi phạm bản quyền: Từ re-up đến cover bằng AI

[Hư Trúc]

Thị trường âm nhạc Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có khi tình trạng xâm phạm bản quyền diễn ra tinh vi và phổ biến trên không gian mạng. Sau khi Công điện số 38/CĐ-TTg của Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng được ban hành, yêu cầu mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc, vấn đề bảo vệ chất xám trong âm nhạc đã trở thành tâm điểm chú ý.

Không chỉ dừng lại ở việc sao chép truyền thống, sự bùng nổ của công nghệ AI và các bản nhạc remix không phép đang tạo ra những lỗ hổng lớn, đe dọa trực tiếp đến sự sáng tạo và nguồn thu nhập chính đáng của giới nghệ sĩ. Tình trạng này không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến lộ trình phát triển của ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam.

Các bản remix có hàng chục triệu lượt xem​

Các hình thức vi phạm bản quyền âm nhạc phổ biến hiện nay​

Theo luật sư Hoàng Hà từ Đoàn luật sư TP.HCM, các hành vi vi phạm bản quyền âm nhạc tại Việt Nam đang diễn ra dưới nhiều hình thức đa dạng và phức tạp. Phổ biến nhất là tình trạng re-up (đăng tải lại) các ca khúc hoặc cắt ghép MV mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu. Nhiều cá nhân và tổ chức còn tự ý sử dụng âm nhạc làm nền cho video, phát trong các buổi livestream, hoặc đưa vào các sản phẩm quảng cáo mà không thực hiện nghĩa vụ xin phép hay trả phí tác quyền.

Bên cạnh đó, việc thực hiện các bản cover, remix, sử dụng beat (nhạc đệm) hoặc sample (nhạc mẫu) từ các tác phẩm gốc để tạo ra sản phẩm mới cũng là một điểm nóng vi phạm. Đặc biệt, xu hướng đưa các bản ghi âm lên các nền tảng số để kiếm tiền bất chính đang gia tăng mạnh mẽ.

Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh rằng âm nhạc không chỉ đơn thuần là một sản phẩm giải trí mà còn chứa đựng nhiều lớp quyền phức tạp, bao gồm quyền tác giả của nhạc sĩ và người viết lời, cùng các quyền liên quan của ca sĩ, nhà sản xuất bản ghi và đơn vị phát sóng. Do đó, một hành vi khai thác trái phép có thể đồng thời xâm phạm đến quyền lợi của nhiều chủ thể khác nhau.

Nhạc AI và rủi ro pháp lý từ những bản cover 'ảo'​

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đã mang đến một hình thức vi phạm mới: AI cover. Nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo cho biết tình trạng này đang ở mức báo động khi người dùng có thể dễ dàng tạo ra một bài hát hoàn chỉnh chỉ trong vòng 5 phút.

Nhiều kênh YouTube hiện nay thu hút lượng lớn người nghe nhờ các sản phẩm nhạc AI, nhưng phần lớn trong số đó không hề xin phép tác giả gốc. Nhạc sĩ khẳng định rằng mọi sản phẩm phái sinh, kể cả những sản phẩm được tạo ra bởi công nghệ, đều phải ghi rõ nguồn gốc và không được phép sử dụng trái phép chất xám của người khác.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Hoàng Hà phân tích rằng việc dùng AI để cover một bài hát đang được bảo hộ, dù không sử dụng giọng ca sĩ thật, vẫn cấu thành hành vi xâm phạm nếu khai thác phần nhạc và lời của tác phẩm. Việc sao chép, làm bản phái sinh hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng trên mạng mà không được phép đều vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ.

Đặc biệt, trường hợp AI mô phỏng giọng hát của một nghệ sĩ thực thụ còn kéo theo các vấn đề phức tạp về quyền nhân thân, hình ảnh và uy tín cá nhân. Việc tạo ra cảm giác 'ca sĩ A đang hát bài B' để kiếm tiền hoặc gây nhầm lẫn cho công chúng là hành vi có rủi ro pháp lý rất cao, bất kể người tạo có gắn nhãn sản phẩm AI hay không.

Hệ lụy nghiêm trọng đối với nghệ sĩ và công nghiệp văn hóa​

Việc xâm phạm bản quyền tràn lan không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn tác động tiêu cực đến tinh thần sáng tạo. Nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo chia sẻ rằng tình trạng dùng 'chùa' âm nhạc làm giảm đáng kể năng lượng sáng tác của nghệ sĩ. Khi những giá trị đích thực bị méo mó và nguồn thu bị thất thoát, rất ít người sáng tác có thể kiên trì sống được với nghề. Trong bối cảnh âm nhạc dần bị cá nhân hóa và AI phát triển quá mạnh, giá trị của bản quyền càng cần được đánh giá cao để bảo vệ những nghệ sĩ chân chính.

Sự phát triển chuẩn mực của ngành công nghiệp văn hóa phụ thuộc mật thiết vào việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Nếu không có sự giám sát chặt chẽ và ý thức từ cộng đồng, các sản phẩm văn hóa sẽ không thể phát triển bền vững.

Nhạc sĩ nhấn mạnh rằng văn hóa không tự nhiên xuất hiện mà là kết quả của một quá trình đầu tư trí tuệ, công sức và tiền bạc của cả một ê-kíp, từ nhạc sĩ, người phối khí đến ca sĩ. Việc lạm dụng AI hoặc sử dụng nhạc không phép sẽ làm lệch lạc các giá trị văn hóa và làm mất đi tính nguyên bản của tác phẩm.

Chế tài xử lý và khung pháp lý hiện hành​

Hiện nay, các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực âm nhạc có thể bị xử lý nghiêm khắc theo nhiều cấp độ. Về mặt hành chính, Nghị định 341/2025/NĐ-CP quy định các hình thức xử phạt đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan. Đối với các trường hợp gây thiệt hại lớn hoặc có quy mô thương mại thu lợi bất chính đạt ngưỡng luật định, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015.

Luật sư Hoàng Hà cũng lưu ý rằng mặc dù việc đăng ký quyền tác giả là không bắt buộc, nhưng giấy chứng nhận đăng ký sẽ là căn cứ quan trọng giúp chủ thể quyền không phải chứng minh quyền của mình khi xảy ra tranh chấp. Đối với các vi phạm ở quy mô nhỏ, người vi phạm thường bị yêu cầu gỡ bỏ nội dung và nộp phạt hành chính. Tuy nhiên, khi yếu tố thương mại xuất hiện, việc bồi thường thiệt hại theo Luật Sở hữu trí tuệ sẽ được áp dụng để bảo vệ quyền lợi tối đa cho nghệ sĩ.

Thách thức trong việc kiểm soát vi phạm trên không gian mạng​

Dù khung pháp lý đã có, nhưng việc xử lý thực tế, đặc biệt là đối với nhạc AI, vẫn gặp nhiều trở ngại. Luật sư Hoàng Hà chỉ ra rằng rất khó để xác định chính xác ai là người tạo ra sản phẩm, ai là người hưởng lợi và liệu dữ liệu đầu vào có sử dụng bản ghi gốc hay chỉ là mô phỏng phong cách.

Đối với các nền tảng xuyên biên giới, việc thu thập dữ liệu về tài khoản, doanh thu quảng cáo hay địa chỉ IP phụ thuộc rất lớn vào sự hợp tác của các đơn vị chủ quản nền tảng.

Một thách thức khác đến từ nhận thức của công chúng. Nhiều người dùng vẫn lầm tưởng rằng việc tự tạo sản phẩm bằng AI mà không lấy file gốc thì không vi phạm bản quyền. Thực tế, nếu sản phẩm đó vẫn dựa trên giai điệu, lời ca và cấu trúc của một bài hát đang được bảo hộ thì vẫn cần phải xin phép.

Hiện tại, pháp luật Việt Nam chưa có quy định riêng biệt và cụ thể cho mọi tình huống liên quan đến AI cover, buộc các cơ quan chức năng phải linh hoạt vận dụng các quy định về quyền nhân thân, cạnh tranh không lành mạnh và trách nhiệm của nền tảng trung gian để xử lý các vụ việc phát sinh.

Tư duy phản biện và trách nhiệm của người thưởng thức​

Trong kỷ nguyên công nghệ 4.0, người lao động và công chúng cần trang bị những kỹ năng mới để không bị bỏ lại phía sau, trong đó tư duy phản biện và khả năng thấu cảm đóng vai trò then chốt. Nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo nhận định rằng công chúng nên dần thay đổi thói quen nghe nhạc 'chùa' và nâng cao nhận thức về việc trả phí để thưởng thức nghệ thuật. Việc trả tiền bản quyền không chỉ giúp người nghe có trải nghiệm thoải mái hơn mà còn là cách ủng hộ trực tiếp cho sự phát triển của nền âm nhạc nước nhà.

AI nên được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ, một 'trợ lý' trong quá trình sáng tạo thay vì là phương tiện để thay thế hoặc xâm phạm quyền lợi của con người. Việc định hướng tư duy cho người dân rằng các sản phẩm văn hóa là thành quả của lao động trí tuệ sẽ giúp hình thành một môi trường thưởng thức văn minh, nơi mà bản quyền được tôn trọng và các giá trị sáng tạo được bảo vệ nghiêm ngặt.

Kết luận​

Cuộc chiến chống vi phạm sở hữu trí tuệ trong âm nhạc, đặc biệt là trước làn sóng nhạc AI và remix, vẫn còn nhiều cam go. Việc thực thi nghiêm túc Công điện số 38/CĐ-TTg và các nghị định liên quan là bước đi cần thiết để làm sạch môi trường nghệ thuật. Tuy nhiên, rủi ro pháp lý vẫn luôn rình rập những người cố tình lách luật hoặc thiếu hiểu biết về tác quyền. Nếu tình trạng dùng 'chùa' và xâm phạm bản quyền không được ngăn chặn triệt để, hệ quả tất yếu là sự suy thoái của nguồn lực sáng tạo và sự méo mó của các giá trị văn hóa đích thực tại Việt Nam.