404 Not Found
Writer
Mấy tuần gần đây, mạng xã hội ngập tràn những câu chuyện về tuyển sinh đại học. Các nhóm phụ huynh bàn chuyện chọn ngành, học sinh lớp 12 hỏi nhau nên đặt nguyện vọng vào đâu, còn các trường liên tục giới thiệu những ngành học được cho là có triển vọng nhất trong tương lai. Và giống như nhiều năm qua, Công nghệ thông tin tiếp tục là một trong những cái tên được nhắc đến nhiều nhất.
Thực ra điều này không có gì bất ngờ. Trong thời đại AI phát triển mạnh mẽ, chuyển đổi số diễn ra ở mọi lĩnh vực, công nghệ vẫn là một ngành nghề quan trọng và có rất nhiều cơ hội phát triển. Thế nhưng, điều khiến tôi suy nghĩ không phải là việc ngày càng nhiều học sinh lựa chọn CNTT, mà là cách nhiều người đang nhìn nhận về ngành nghề này.
Trong không ít cuộc trò chuyện gần đây, tôi gặp những học sinh chia sẻ rằng muốn học CNTT vì "nghe nói lương cao", muốn theo an ninh mạng vì "ngành này đang khát nhân lực", hoặc muốn học AI vì "sau này chắc chắn có việc". Những lý do đó không hẳn sai. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những điều ấy, các bạn mới thấy phần nổi của tảng băng.
Sau nhiều năm làm việc trong lĩnh vực công nghệ và an ninh mạng, tôi nhận ra một nghịch lý khá thú vị. Doanh nghiệp liên tục than thiếu nhân sự, trong khi rất nhiều sinh viên mới tốt nghiệp lại chật vật tìm việc. Thị trường công nghệ dường như vừa thiếu người, vừa thừa người cùng một lúc. Nghe có vẻ vô lý, nhưng đó lại là thực tế. Điều thị trường thiếu không phải là những người có bằng Công nghệ thông tin. Điều thị trường thiếu là những người thực sự có thể làm việc. Đó là những người có khả năng tự học, đọc tài liệu tiếng Anh, giải quyết vấn đề, thích nghi với công nghệ mới và không ngừng cập nhật kiến thức.
Trong khi đó, số lượng sinh viên tốt nghiệp ngành CNTT mỗi năm đang tăng rất nhanh. Nhiều người bước vào đại học với kỳ vọng rằng chỉ cần học đúng ngành "hot" là sẽ có công việc tốt sau khi ra trường. Thế nhưng bốn năm đại học đôi khi trôi qua nhanh hơn họ nghĩ. Đến lúc bước vào thị trường lao động, không ít người mới nhận ra tấm bằng chỉ là tấm vé để bước tới vạch xuất phát.
Đặc biệt với lĩnh vực an ninh mạng, khoảng cách giữa tưởng tượng và thực tế còn lớn hơn rất nhiều. Nhiều người hình dung đây là ngành nghề đầy hấp dẫn với những cuộc truy đuổi tin tặc, những màn phát hiện lỗ hổng ngoạn mục hay những kỹ thuật tấn công phức tạp như trên phim ảnh. Thực tế lại khác xa. Phần lớn thời gian của người làm nghề là đọc tài liệu, phân tích nhật ký hệ thống, nghiên cứu công nghệ mới, xử lý sự cố và kiên trì theo đuổi một vấn đề trong nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày để tìm ra câu trả lời. Đó là công việc đòi hỏi sự tò mò và kiên trì nhiều hơn những gì người ta thường tưởng tượng.
Một hiểu lầm khác cũng khá phổ biến là việc đánh đồng mức lương cao của một nhóm nhỏ chuyên gia với thu nhập của cả ngành. Không thể phủ nhận CNTT là một trong những lĩnh vực có mức thu nhập hấp dẫn. Nhưng mức lương cao không phải là thứ được trao cho tất cả những ai bước chân vào ngành. Nó là kết quả của nhiều năm tích lũy kiến thức, kinh nghiệm, ngoại ngữ, kỹ năng và khả năng tạo ra giá trị cho doanh nghiệp. Cũng giống như bác sĩ giỏi, luật sư giỏi hay kiến trúc sư giỏi, những kỹ sư công nghệ có thu nhập cao thường là những người đã dành nhiều năm để đầu tư cho chuyên môn của mình.
Và rồi AI xuất hiện, khiến cuộc cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn nữa. Ngày nay, các công cụ AI có thể hỗ trợ viết mã nguồn, tạo kịch bản tự động hóa, phân tích dữ liệu, tìm kiếm thông tin hay giải thích tài liệu kỹ thuật. Những công việc từng được giao cho nhân sự mới vào nghề giờ đây có thể được hoàn thành nhanh hơn rất nhiều. Điều đó không đồng nghĩa AI sẽ thay thế lập trình viên hay chuyên gia an ninh mạng. Nhưng AI đang làm một việc khác: nâng tiêu chuẩn của thị trường lao động. Những người có nền tảng tốt sẽ tận dụng AI để làm việc hiệu quả hơn. Ngược lại, những người chỉ sở hữu kiến thức ở mức cơ bản sẽ phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn. Khoảng cách giữa người giỏi và người trung bình vì thế cũng ngày một rõ ràng hơn.
Có lẽ vì vậy mà điều đáng lo nhất trong mùa tuyển sinh năm nay không phải là quá nhiều học sinh chọn CNTT. Điều đáng lo là quá nhiều người đang chọn ngành dựa trên những lời hứa về thu nhập thay vì hiểu rõ bản chất công việc phía sau.
Công nghệ thông tin, an ninh mạng hay AI vẫn là những lĩnh vực đầy cơ hội. Nhưng cơ hội không tự động đến với tất cả mọi người. Trong thời đại AI, tấm bằng đại học hay những kiến thức cơ bản không còn là lợi thế đủ lớn. Điều tạo nên khác biệt là khả năng tự học, tư duy giải quyết vấn đề, ngoại ngữ và sự kiên trì theo đuổi chuyên môn trong thời gian dài.
Nếu thực sự yêu thích công nghệ, hãy mạnh dạn theo đuổi. Nhưng nếu lựa chọn chỉ vì nghe nói ngành này lương cao hoặc dễ kiếm việc, các bạn nên dành thêm thời gian tìm hiểu trước khi quyết định. Bởi chọn đúng ngành không phải là chọn ngành đang được nhiều người nhắc tới nhất, mà là chọn ngành mà mình có thể gắn bó đủ lâu để trở thành người giỏi.
Bởi cuối cùng, thị trường không trả lương cao cho một ngành nghề. Thị trường trả lương cao cho những người tạo ra giá trị trong ngành nghề đó. Và rất nhiều người chỉ nhìn thấy phần thưởng ở vạch đích mà quên mất rằng, để đi đến đó là cả một hành trình dài của sự học hỏi, nỗ lực và bền bỉ mỗi ngày.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
