Trong Tam Quốc diễn nghĩa, Lữ Bố được khắc họa là chiến binh dũng mãnh nhất thời loạn, người từng khiến Quan Vũ và Trương Phi phải hợp sức mới cầm chân được. Thế nhưng một người võ công trác tuyệt như vậy lại không thể vươn tới vị trí quyền lực thực sự, và cuối cùng bị xem là kẻ bị cả thiên hạ ruồng bỏ. Câu chuyện về Lữ Bố, khi đối chiếu giữa tiểu thuyết và sử sách, cho thấy vấn đề của ông không nằm ở sức mạnh, mà ở một điều khác sâu xa hơn.
Trong tiểu thuyết, Lữ Bố xuất hiện từ thời còn theo Đinh Nguyên chống lại Đổng Trác, được miêu tả là một dũng tướng oai phong, đánh đâu thắng đó. Trận Hổ Lao Quan, Lữ Bố đẩy lui đội quân tinh nhuệ của Đổng Trác hơn ba mươi dặm. Về sau, ông liên tiếp đánh bại nhiều tướng lĩnh của các chư hầu, và trong trận Tam Anh chiến Lữ Bố, chỉ đến khi Lưu Bị nhập cuộc cùng Quan Vũ, Trương Phi, ông mới chịu lui binh. Ngay cả khi bị vây đánh bởi nhiều đối thủ cùng lúc, Lữ Bố vẫn toàn thân trở về. Sử sách cũng xác nhận phần nào điều này, khi ghi lại rằng Lữ Bố giỏi cưỡi ngựa bắn cung, sức khỏe hơn người, được gọi là Phi Tướng. Sự kiện bắn kích ở cổng thành, khi ông bắn trúng nhánh nhỏ của cây kích từ khoảng cách một trăm năm mươi bước để hòa giải giữa Kỷ Linh và Lưu Bị, là minh chứng rõ nhất cho tài nghệ của ông.
Nhưng nếu về sức mạnh cá nhân Lữ Bố không hề thua kém, thì về mưu lược ông lại có phần đuối. Sử sách chép rằng Lữ Bố dũng cảm nhưng thiếu mưu lược. Khi bị Tào Tháo vây đánh, ông nghe lời vợ mà bỏ qua kế sách của mưu sĩ Trần Cung, dẫn tới thất bại và cái chết. Trước lúc lâm chung, chính Trần Cung cũng than rằng nếu Lữ Bố chịu nghe lời khuyên, mọi việc đã không đến nỗi như vậy. Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung dựa trên chi tiết có thật này để tô đậm thêm hình ảnh một Lữ Bố kiêu ngạo, bảo thủ, không chịu nghe lời can gián.
Tuy nhiên, không phải lúc nào Lữ Bố cũng thiếu tính toán. Có những sự việc trong chính sử cho thấy ông khá tỉnh táo, nhưng lại gần như bị bỏ qua trong tiểu thuyết. Khi chạy sang nương nhờ Viên Thiệu, Lữ Bố nhận ra ý đồ ám hại của chủ nhà nên đã bày mưu thoát thân trót lọt trong đêm. Việc ông bắn kích cứu Lưu Bị cũng xuất phát từ tính toán rằng nếu Viên Thuật thôn tính được Lưu Bị, chính ông sẽ bị cô lập và vây hãm sau đó. Những chi tiết này cho thấy Lữ Bố không hoàn toàn là kẻ nông cạn như hình ảnh quen thuộc.
Điều khiến Lữ Bố bị chỉ trích nặng nề nhất trong dân gian chính là tội danh phản chủ, giết cha nuôi. Nhưng khi đối chiếu sử liệu, bức tranh lại phức tạp hơn nhiều. Trong chính sử, Lữ Bố với Đinh Nguyên chỉ là quan hệ chủ tớ thân tín, không phải cha con như tiểu thuyết dựng lên để tăng thêm tính bất trung, bất hiếu cho nhân vật. Còn với Đổng Trác, hai người đúng là có quan hệ cha con nuôi thật, và Lữ Bố ra tay giết Đổng Trác phần nhiều vì lo sợ cho tính mạng bản thân, sau khi được đại thần Vương Doãn thuyết phục. Vào thời điểm đó, Đổng Trác vốn bị xem là loạn thần hại nước, nên hành động của Lữ Bố từng nhận được không ít lời khen từ người đương thời. Tiểu thuyết sau này đã gán thêm động cơ vì mỹ nhân để tô đậm hình ảnh một Lữ Bố *** đãng, phản trắc.
Dù vậy, việc Lữ Bố bất ngờ đánh úp Từ Châu, chiếm đất của Lưu Bị ngay khi đang được người này cưu mang, là chi tiết có thật cho thấy ông thực sự cơ hội và bội tín trong một số trường hợp.
Câu hỏi cuối cùng đặt ra là vì sao một người vừa dũng mãnh, vừa không hẳn ngu dốt như Lữ Bố, lại không thể chen chân vào hàng ngũ quyền lực thực sự. Lữ Bố xuất thân từ vùng biên viễn Cửu Nguyên, nơi các dòng họ danh giá không đặt chân tới, nên ngay từ đầu ông đã bị giới thượng lưu xem là kẻ ngoại lai, thiếu căn cơ. Khi giết Đinh Nguyên theo Đổng Trác rồi được phong tước hầu, Lữ Bố tưởng như đã rút ngắn hàng chục năm phấn đấu, nhưng thực chất ông chưa bao giờ được giới quý tộc thời đó thừa nhận. Vương Doãn chỉ xem ông như một kiếm khách, quân Lương Châu coi ông là người ngoài, còn các chư hầu phương Đông nhìn ông như kẻ tầm thường. Trong khi đó, Lưu Bị, cũng xuất thân bình dân, lại hiểu rõ cách xây dựng quan hệ, khéo léo nâng đỡ danh sĩ như Khổng Dung để đổi lấy sự công nhận từ giới thượng lưu, nhờ những năm tháng theo học Lư Thực và giao du cùng con nhà quyền quý như Công Tôn Toản.
Câu chuyện của Lữ Bố cho thấy sức mạnh và chiến công không phải lúc nào cũng đủ để đưa một người tới vị trí cao nhất. Đôi khi, thứ quyết định vị trí của một người trong bất kỳ tổ chức hay xã hội nào lại là những quy tắc không thành văn, cách xây dựng lòng tin và các mối quan hệ. Có tài nhưng không được công nhận, có công nhưng không được tin tưởng, đó vẫn là bài học còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.
Trong tiểu thuyết, Lữ Bố xuất hiện từ thời còn theo Đinh Nguyên chống lại Đổng Trác, được miêu tả là một dũng tướng oai phong, đánh đâu thắng đó. Trận Hổ Lao Quan, Lữ Bố đẩy lui đội quân tinh nhuệ của Đổng Trác hơn ba mươi dặm. Về sau, ông liên tiếp đánh bại nhiều tướng lĩnh của các chư hầu, và trong trận Tam Anh chiến Lữ Bố, chỉ đến khi Lưu Bị nhập cuộc cùng Quan Vũ, Trương Phi, ông mới chịu lui binh. Ngay cả khi bị vây đánh bởi nhiều đối thủ cùng lúc, Lữ Bố vẫn toàn thân trở về. Sử sách cũng xác nhận phần nào điều này, khi ghi lại rằng Lữ Bố giỏi cưỡi ngựa bắn cung, sức khỏe hơn người, được gọi là Phi Tướng. Sự kiện bắn kích ở cổng thành, khi ông bắn trúng nhánh nhỏ của cây kích từ khoảng cách một trăm năm mươi bước để hòa giải giữa Kỷ Linh và Lưu Bị, là minh chứng rõ nhất cho tài nghệ của ông.
Nhưng nếu về sức mạnh cá nhân Lữ Bố không hề thua kém, thì về mưu lược ông lại có phần đuối. Sử sách chép rằng Lữ Bố dũng cảm nhưng thiếu mưu lược. Khi bị Tào Tháo vây đánh, ông nghe lời vợ mà bỏ qua kế sách của mưu sĩ Trần Cung, dẫn tới thất bại và cái chết. Trước lúc lâm chung, chính Trần Cung cũng than rằng nếu Lữ Bố chịu nghe lời khuyên, mọi việc đã không đến nỗi như vậy. Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung dựa trên chi tiết có thật này để tô đậm thêm hình ảnh một Lữ Bố kiêu ngạo, bảo thủ, không chịu nghe lời can gián.
Tuy nhiên, không phải lúc nào Lữ Bố cũng thiếu tính toán. Có những sự việc trong chính sử cho thấy ông khá tỉnh táo, nhưng lại gần như bị bỏ qua trong tiểu thuyết. Khi chạy sang nương nhờ Viên Thiệu, Lữ Bố nhận ra ý đồ ám hại của chủ nhà nên đã bày mưu thoát thân trót lọt trong đêm. Việc ông bắn kích cứu Lưu Bị cũng xuất phát từ tính toán rằng nếu Viên Thuật thôn tính được Lưu Bị, chính ông sẽ bị cô lập và vây hãm sau đó. Những chi tiết này cho thấy Lữ Bố không hoàn toàn là kẻ nông cạn như hình ảnh quen thuộc.
Điều khiến Lữ Bố bị chỉ trích nặng nề nhất trong dân gian chính là tội danh phản chủ, giết cha nuôi. Nhưng khi đối chiếu sử liệu, bức tranh lại phức tạp hơn nhiều. Trong chính sử, Lữ Bố với Đinh Nguyên chỉ là quan hệ chủ tớ thân tín, không phải cha con như tiểu thuyết dựng lên để tăng thêm tính bất trung, bất hiếu cho nhân vật. Còn với Đổng Trác, hai người đúng là có quan hệ cha con nuôi thật, và Lữ Bố ra tay giết Đổng Trác phần nhiều vì lo sợ cho tính mạng bản thân, sau khi được đại thần Vương Doãn thuyết phục. Vào thời điểm đó, Đổng Trác vốn bị xem là loạn thần hại nước, nên hành động của Lữ Bố từng nhận được không ít lời khen từ người đương thời. Tiểu thuyết sau này đã gán thêm động cơ vì mỹ nhân để tô đậm hình ảnh một Lữ Bố *** đãng, phản trắc.
Dù vậy, việc Lữ Bố bất ngờ đánh úp Từ Châu, chiếm đất của Lưu Bị ngay khi đang được người này cưu mang, là chi tiết có thật cho thấy ông thực sự cơ hội và bội tín trong một số trường hợp.
Câu hỏi cuối cùng đặt ra là vì sao một người vừa dũng mãnh, vừa không hẳn ngu dốt như Lữ Bố, lại không thể chen chân vào hàng ngũ quyền lực thực sự. Lữ Bố xuất thân từ vùng biên viễn Cửu Nguyên, nơi các dòng họ danh giá không đặt chân tới, nên ngay từ đầu ông đã bị giới thượng lưu xem là kẻ ngoại lai, thiếu căn cơ. Khi giết Đinh Nguyên theo Đổng Trác rồi được phong tước hầu, Lữ Bố tưởng như đã rút ngắn hàng chục năm phấn đấu, nhưng thực chất ông chưa bao giờ được giới quý tộc thời đó thừa nhận. Vương Doãn chỉ xem ông như một kiếm khách, quân Lương Châu coi ông là người ngoài, còn các chư hầu phương Đông nhìn ông như kẻ tầm thường. Trong khi đó, Lưu Bị, cũng xuất thân bình dân, lại hiểu rõ cách xây dựng quan hệ, khéo léo nâng đỡ danh sĩ như Khổng Dung để đổi lấy sự công nhận từ giới thượng lưu, nhờ những năm tháng theo học Lư Thực và giao du cùng con nhà quyền quý như Công Tôn Toản.
Câu chuyện của Lữ Bố cho thấy sức mạnh và chiến công không phải lúc nào cũng đủ để đưa một người tới vị trí cao nhất. Đôi khi, thứ quyết định vị trí của một người trong bất kỳ tổ chức hay xã hội nào lại là những quy tắc không thành văn, cách xây dựng lòng tin và các mối quan hệ. Có tài nhưng không được công nhận, có công nhưng không được tin tưởng, đó vẫn là bài học còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.
