Hail the Judge
Ta chơi xong không trả tiền, vậy đâu có gọi là bán
Một nhân viên tại Trung Quốc bị công ty sa thải vì cho rằng AI đã thay thế công việc của anh. Sau hơn một năm theo đuổi vụ kiện, tòa án đứng về phía người lao động, buộc doanh nghiệp phải bồi thường gần 262.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 955 triệu đồng. Đây được xem là một trong những vụ kiện đầu tiên liên quan trực tiếp đến việc AI thay thế con người và đặt ra câu hỏi lớn: doanh nghiệp có thể lấy AI làm lý do để sa thải nhân viên hay không?
Nhân vật chính trong vụ việc là Zhou You, 35 tuổi, tên đã được thay đổi theo hồ sơ tòa án. Anh gia nhập công ty từ năm 2013 và đến năm 2023 được điều chuyển sang bộ phận kiểm tra chất lượng các mô hình AI. Công việc của anh là rà soát và đánh giá các câu trả lời do AI tạo ra để đảm bảo chúng đáp ứng tiêu chuẩn trước khi đến tay người dùng. Cuối năm 2024, công ty đề nghị Zhou You chuyển sang vị trí khác với mức lương giảm tới 40%, lấy lý do khó khăn kinh doanh và cần tái cơ cấu. Không chấp nhận điều kiện này, anh từ chối. Hai tháng sau, công ty gửi email chấm dứt hợp đồng với lý do "điều chỉnh cơ cấu do suy thoái kinh tế".
Tuy nhiên, đến khi vụ việc được đưa ra hòa giải lao động, Zhou You mới biết nguyên nhân thực sự. Công ty thừa nhận vị trí của anh không còn cần thiết vì AI đã đủ thông minh để tự thực hiện phần lớn công việc kiểm tra chất lượng mà trước đây con người đảm nhận.
Không đồng ý với cách giải thích này, Zhou You khởi kiện. Anh cho rằng đây là hành vi chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật. Dù công ty đã trả hơn 300.000 nhân dân tệ tiền trợ cấp thôi việc, tương đương khoảng 1,1 tỷ đồng, anh vẫn yêu cầu được bồi thường theo quy định dành cho trường hợp sa thải trái luật. Phía công ty lập luận rằng sự phát triển quá nhanh của AI đã làm thay đổi căn bản dự án và đây là "thay đổi đáng kể về hoàn cảnh khách quan", một căn cứ được pháp luật Trung Quốc cho phép doanh nghiệp chấm dứt hợp đồng lao động.
Nhưng cả hội đồng trọng tài lao động, tòa sơ thẩm lẫn tòa phúc thẩm đều bác bỏ lập luận này. Các thẩm phán cho rằng AI có thể làm thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, nhưng công ty phải chứng minh được những thay đổi đó thực sự khiến vị trí của người lao động không còn tồn tại hoặc hợp đồng không thể tiếp tục thực hiện.
Trong vụ việc này, doanh nghiệp không đưa ra được bất kỳ bằng chứng thuyết phục nào. Họ không có kế hoạch tái cơ cấu rõ ràng, không chứng minh được AI đã thay thế hoàn toàn công việc của Zhou You, cũng không chứng minh vị trí kiểm tra chất lượng đã bị xóa bỏ. Trên thực tế, bộ phận của anh vẫn tồn tại sau khi anh bị sa thải.
Đáng chú ý, tòa án cũng chỉ ra rằng AI không phải là nguyên nhân bất khả kháng. Việc doanh nghiệp chủ động đầu tư và ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả hoạt động là quyết định kinh doanh của chính họ. Những rủi ro phát sinh từ quyết định đó không thể tự động chuyển thành lý do hợp pháp để chấm dứt hợp đồng lao động.
Ngày 21/4/2026, Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu giữ nguyên bản án sơ thẩm, tuyên công ty sa thải trái pháp luật và buộc phải bồi thường cho Zhou You 261.695 nhân dân tệ, tương đương khoảng 955 triệu đồng.
Điều đáng chú ý là đây không phải trường hợp duy nhất. Một số vụ việc tương tự cũng đã xuất hiện tại Bắc Kinh và Quảng Châu, nơi các doanh nghiệp sa thải nhân viên sau khi áp dụng AI vào thu thập dữ liệu hoặc thiết kế đồ họa. Các tòa án đều có chung quan điểm rằng việc doanh nghiệp chủ động ứng dụng AI là quyết định kinh doanh, không phải "hoàn cảnh khách quan" đủ điều kiện để tự động chấm dứt hợp đồng lao động.
Vụ kiện này không có nghĩa AI không thể thay thế con người. Thực tế, AI đang làm thay đổi rất nhiều công việc và chắc chắn sẽ khiến nhiều vị trí biến mất trong tương lai. Tuy nhiên, phán quyết của tòa cho thấy việc thay đổi công nghệ không đồng nghĩa doanh nghiệp được quyền bỏ qua các quy định của pháp luật lao động. Nếu muốn cắt giảm nhân sự vì AI, doanh nghiệp vẫn phải chứng minh đầy đủ căn cứ pháp lý, thực hiện đúng quy trình và bảo đảm quyền lợi của người lao động.
Đối với người lao động, bài học lớn nhất là không nên mặc nhiên chấp nhận khi bị thông báo nghỉ việc với lý do AI thay thế. Hợp đồng lao động, bảng lương, email, thông báo điều chuyển công việc và các trao đổi nội bộ đều có thể trở thành bằng chứng quan trọng nếu xảy ra tranh chấp.
Còn với doanh nghiệp, AI có thể giúp tiết kiệm chi phí và nâng cao năng suất, nhưng không thể thay thế trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Công nghệ có thể thay đổi cách làm việc, nhưng quyền lợi của người lao động vẫn phải được bảo vệ theo các quy định hiện hành.
Nhân vật chính trong vụ việc là Zhou You, 35 tuổi, tên đã được thay đổi theo hồ sơ tòa án. Anh gia nhập công ty từ năm 2013 và đến năm 2023 được điều chuyển sang bộ phận kiểm tra chất lượng các mô hình AI. Công việc của anh là rà soát và đánh giá các câu trả lời do AI tạo ra để đảm bảo chúng đáp ứng tiêu chuẩn trước khi đến tay người dùng. Cuối năm 2024, công ty đề nghị Zhou You chuyển sang vị trí khác với mức lương giảm tới 40%, lấy lý do khó khăn kinh doanh và cần tái cơ cấu. Không chấp nhận điều kiện này, anh từ chối. Hai tháng sau, công ty gửi email chấm dứt hợp đồng với lý do "điều chỉnh cơ cấu do suy thoái kinh tế".
Tuy nhiên, đến khi vụ việc được đưa ra hòa giải lao động, Zhou You mới biết nguyên nhân thực sự. Công ty thừa nhận vị trí của anh không còn cần thiết vì AI đã đủ thông minh để tự thực hiện phần lớn công việc kiểm tra chất lượng mà trước đây con người đảm nhận.
Không đồng ý với cách giải thích này, Zhou You khởi kiện. Anh cho rằng đây là hành vi chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật. Dù công ty đã trả hơn 300.000 nhân dân tệ tiền trợ cấp thôi việc, tương đương khoảng 1,1 tỷ đồng, anh vẫn yêu cầu được bồi thường theo quy định dành cho trường hợp sa thải trái luật. Phía công ty lập luận rằng sự phát triển quá nhanh của AI đã làm thay đổi căn bản dự án và đây là "thay đổi đáng kể về hoàn cảnh khách quan", một căn cứ được pháp luật Trung Quốc cho phép doanh nghiệp chấm dứt hợp đồng lao động.
Nhưng cả hội đồng trọng tài lao động, tòa sơ thẩm lẫn tòa phúc thẩm đều bác bỏ lập luận này. Các thẩm phán cho rằng AI có thể làm thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, nhưng công ty phải chứng minh được những thay đổi đó thực sự khiến vị trí của người lao động không còn tồn tại hoặc hợp đồng không thể tiếp tục thực hiện.
Trong vụ việc này, doanh nghiệp không đưa ra được bất kỳ bằng chứng thuyết phục nào. Họ không có kế hoạch tái cơ cấu rõ ràng, không chứng minh được AI đã thay thế hoàn toàn công việc của Zhou You, cũng không chứng minh vị trí kiểm tra chất lượng đã bị xóa bỏ. Trên thực tế, bộ phận của anh vẫn tồn tại sau khi anh bị sa thải.
Đáng chú ý, tòa án cũng chỉ ra rằng AI không phải là nguyên nhân bất khả kháng. Việc doanh nghiệp chủ động đầu tư và ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả hoạt động là quyết định kinh doanh của chính họ. Những rủi ro phát sinh từ quyết định đó không thể tự động chuyển thành lý do hợp pháp để chấm dứt hợp đồng lao động.
Ngày 21/4/2026, Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu giữ nguyên bản án sơ thẩm, tuyên công ty sa thải trái pháp luật và buộc phải bồi thường cho Zhou You 261.695 nhân dân tệ, tương đương khoảng 955 triệu đồng.
Điều đáng chú ý là đây không phải trường hợp duy nhất. Một số vụ việc tương tự cũng đã xuất hiện tại Bắc Kinh và Quảng Châu, nơi các doanh nghiệp sa thải nhân viên sau khi áp dụng AI vào thu thập dữ liệu hoặc thiết kế đồ họa. Các tòa án đều có chung quan điểm rằng việc doanh nghiệp chủ động ứng dụng AI là quyết định kinh doanh, không phải "hoàn cảnh khách quan" đủ điều kiện để tự động chấm dứt hợp đồng lao động.
Vụ kiện này không có nghĩa AI không thể thay thế con người. Thực tế, AI đang làm thay đổi rất nhiều công việc và chắc chắn sẽ khiến nhiều vị trí biến mất trong tương lai. Tuy nhiên, phán quyết của tòa cho thấy việc thay đổi công nghệ không đồng nghĩa doanh nghiệp được quyền bỏ qua các quy định của pháp luật lao động. Nếu muốn cắt giảm nhân sự vì AI, doanh nghiệp vẫn phải chứng minh đầy đủ căn cứ pháp lý, thực hiện đúng quy trình và bảo đảm quyền lợi của người lao động.
Đối với người lao động, bài học lớn nhất là không nên mặc nhiên chấp nhận khi bị thông báo nghỉ việc với lý do AI thay thế. Hợp đồng lao động, bảng lương, email, thông báo điều chuyển công việc và các trao đổi nội bộ đều có thể trở thành bằng chứng quan trọng nếu xảy ra tranh chấp.
Còn với doanh nghiệp, AI có thể giúp tiết kiệm chi phí và nâng cao năng suất, nhưng không thể thay thế trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Công nghệ có thể thay đổi cách làm việc, nhưng quyền lợi của người lao động vẫn phải được bảo vệ theo các quy định hiện hành.
