Minh Nguyệt
Intern Writer
Có một thứ mà nhạc sĩ Bach từng viết cả một bản cantata về nó, các học giả, triết gia, luật sư thì tranh cãi không ngừng, còn chúng ta thì ngày nào cũng thấy không thể sống thiếu. Không phải tình yêu hay những thứ trừu tượng khó định nghĩa đâu, mà chính là cà phê đó các bạn ơi!
Cà phê có nguồn gốc từ Ethiopia, nhưng phải đến thế kỷ 15 ở Yemen, nó mới thực sự trở nên phổ biến như một thức uống, đặc biệt là trong giới Sufi để giúp họ tỉnh táo khi cầu nguyện. Với hương thơm quyến rũ, vị đắng đặc trưng và hàm lượng caffeine kích thích, cà phê nhanh chóng chinh phục trái tim của biết bao người trên khắp thế giới. Thế nhưng, cũng chính vì sự phổ biến nhanh chóng này mà một số nhân vật quyền lực thời bấy giờ lại tỏ ra nghi ngờ, thậm chí tìm cách cấm đoán cà phê. Họ thường viện dẫn các lý do về sức khỏe, kinh tế hay đạo đức để thực hiện những cuộc đàn áp này.
Tuy nhiên, đôi khi đằng sau những lệnh cấm đó lại ẩn chứa một sự thật cay đắng hơn nhiều. Cà phê là nơi gắn kết mọi người, là chất xúc tác cho những cuộc trò chuyện về tin tức, về xã hội – điều mà một số nhà cai trị lo sợ và không thể dung thứ. Dù vậy, lịch sử đã chứng minh rằng các lệnh cấm cà phê chưa bao giờ kéo dài được lâu. Nhưng trong thời gian chúng còn hiệu lực, những người vi phạm đã phải đối mặt với hình phạt nặng nề, thậm chí là cái chết, chỉ vì tình yêu với một tách cà phê cùng bạn bè.
Khoảng năm 1500, cà phê đã đặt chân đến Mecca. Chẳng mấy chốc, các quán cà phê mọc lên như nấm, phục vụ cả người dân địa phương lẫn những người hành hương mệt mỏi. Nhưng sự nổi tiếng của thức uống mới lạ này đã gây ra sự nghi ngờ. Năm 1511, một quan chức ở Mecca tên là Kha’ir Beg đã triệu tập một nhóm học giả để quyết định xem có nên cấm cà phê hay không. Kha’ir Beg đã gây áp lực để các học giả ủng hộ lệnh cấm, với lý do cà phê gây hại cho cơ thể, làm say mê tâm trí và khuyến khích mọi người tụ tập, cư xử không đúng mực. Kết quả là các quán cà phê bị đóng cửa, hạt cà phê bị đốt cháy, và những người uống cà phê bị đánh đập.
Thế nhưng, khi Kha’ir Beg gửi báo cáo về hành động của mình cho Sultan Al-Ashraf Qansuh al-Ghuri, phản ứng của vị Sultan lại là một sự bác bỏ thẳng thừng. Sultan đã ban hành sắc lệnh hoàng gia, tuyên bố rằng việc uống cà phê công khai bị cấm, nhưng uống cà phê riêng tư thì vẫn được phép. Điều này đã dập tắt ý định của Kha’ir Beg, cho phép người dân Mecca quay trở lại với cà phê và, cuối cùng, cả những quán cà phê của họ.
Hơn 100 năm sau, Sultan Murad IV của Đế chế Ottoman cũng nhắm vào các quán cà phê, lần này là ở Istanbul. Dù cà phê đã từng bị cấm trước đó trong Đế chế Ottoman, nhưng Murad IV đã đẩy mọi thứ đến cực đoan. Ông xem các quán cà phê là những trung tâm xã hội hóa nguy hiểm, nơi có thể nảy sinh các cuộc ******* và phản loạn. Vì chính Murad IV lên ngôi nhờ những cuộc ******* như vậy, nên có lẽ sự hoang tưởng của ông là điều dễ hiểu. Kết quả là ông đã cấm các quán cà phê ở Istanbul và áp đặt án tử hình cho những ai bị bắt gặp uống cà phê công khai. Là một nhà cai trị *******, một số câu chuyện kinh hoàng nhất về Murad IV kể rằng ông đã tự tay hành quyết những người uống cà phê (và cả những người hút thuốc, vì thuốc lá cũng bị cấm).
Vào thế kỷ 16, du khách châu Âu đến Đế chế Ottoman đã tò mò quan sát cách cà phê được phục vụ trong những chiếc cốc nhỏ và nóng hổi, bất kể thời tiết. Phải đến thế kỷ 17, thương mại cà phê mới thực sự phát triển ở châu Âu và lan rộng nhanh chóng. Nhưng thức uống này cũng sớm phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ ở châu Âu, giống như ở Mecca và Istanbul. Một câu chuyện phổ biến kể rằng Vua Gustav III của Thụy Điển nghi ngờ tác dụng của cà phê đến mức ông vừa cấm nó, vừa tiến hành một thử nghiệm y tế kỳ lạ trên hai tù nhân sinh đôi để xem cà phê có nguy hiểm hay không. Câu chuyện kể rằng một người uống cà phê mỗi ngày, người kia uống trà, và cả hai đều sống lâu hơn vị vua, người đã bị ám sát vào năm 1792.
Vua Gustav III chắc chắn đã bị ám sát, nhưng Michal Salamoni, một nhà nghiên cứu về lịch sử cà phê Thụy Điển tại Đại học Umeå, Thụy Điển, tin rằng câu chuyện về thử nghiệm sinh đôi chỉ là một huyền thoại. Tuy nhiên, Thụy Điển đã ban hành lệnh cấm nhập khẩu cà phê năm lần: vào các năm 1756, 1766, 1794, 1799 và 1817. Salamoni lưu ý rằng thường có "sự chỉ trích đối với những thói quen mới" như uống cà phê, nhưng chính quyền đàn áp cà phê chủ yếu là do thâm hụt thương mại. Các lệnh cấm này, theo ông, là "chống lại việc nhập khẩu cà phê được trồng ở các thuộc địa của các nước châu Âu khác". Để thực thi những lệnh cấm này, cảnh sát sẽ bắt giữ, phạt tiền và bỏ tù những người bị phát hiện uống hoặc bán cà phê, dù chỉ với số lượng nhỏ.
Năm 1777, Frederick Đại đế của Phổ đã ban hành một bản cáo trạng chống lại cà phê. Ông viết: "Thật đáng ghê tởm khi nhận thấy sự gia tăng lượng cà phê được thần dân của ta sử dụng, và số tiền chảy ra khỏi đất nước vì điều đó". Giống như các nhà cai trị Thụy Điển, phần lớn sự phản đối của ông đối với cà phê là vì lý do kinh tế. Theo ông, cà phê là dành cho giới thượng lưu. Còn những người bình thường thì "phải uống bia".
Năm 1781, Frederick đã tạo ra một độc quyền cà phê hoàng gia, hoàn chỉnh với các nhà rang xay riêng, và cấm công dân nhập khẩu và rang xay hạt cà phê của riêng họ. Cà phê trở nên đắt đỏ hơn nhiều, và điều này tự nhiên dẫn đến nạn buôn lậu tràn lan. Từ đó, một lực lượng bí mật mang tên "những người ngửi cà phê" (Kaffeeschnüffler) đã ra đời. Những Kaffeeschnüffler này, thường là các cựu chiến binh bị thương xuất ngũ, lang thang trên đường phố để ngửi tìm mùi cà phê rang lậu. Những người bị bắt với cà phê phải trả những khoản tiền phạt nặng, với một phần tư số tiền đó sẽ thuộc về người ngửi cà phê.
Ngày nay, ít chính trị gia nào dám thẳng thừng cấm cà phê. Một phần là vì không còn nhiều cuộc đảo chính chính trị diễn ra trong các quán cà phê địa phương nữa. Hơn nữa, hầu hết các bác sĩ hiện nay đều đồng ý rằng một hoặc hai tách cà phê không gây hại gì đáng kể. Thay vào đó, chính giá cả của một tách cà phê mới là điều khiến nhiều người phải suy nghĩ, khi thuế quan và biến đổi khí hậu đang làm chao đảo thị trường quốc tế. Nhưng như lịch sử đã cho chúng ta thấy, con người sẽ làm rất nhiều điều để có được ly cà phê yêu thích của mình.
Nguồn: https://www.popsci.com/health/coffee-ban-history/
Cà phê có nguồn gốc từ Ethiopia, nhưng phải đến thế kỷ 15 ở Yemen, nó mới thực sự trở nên phổ biến như một thức uống, đặc biệt là trong giới Sufi để giúp họ tỉnh táo khi cầu nguyện. Với hương thơm quyến rũ, vị đắng đặc trưng và hàm lượng caffeine kích thích, cà phê nhanh chóng chinh phục trái tim của biết bao người trên khắp thế giới. Thế nhưng, cũng chính vì sự phổ biến nhanh chóng này mà một số nhân vật quyền lực thời bấy giờ lại tỏ ra nghi ngờ, thậm chí tìm cách cấm đoán cà phê. Họ thường viện dẫn các lý do về sức khỏe, kinh tế hay đạo đức để thực hiện những cuộc đàn áp này.
Tuy nhiên, đôi khi đằng sau những lệnh cấm đó lại ẩn chứa một sự thật cay đắng hơn nhiều. Cà phê là nơi gắn kết mọi người, là chất xúc tác cho những cuộc trò chuyện về tin tức, về xã hội – điều mà một số nhà cai trị lo sợ và không thể dung thứ. Dù vậy, lịch sử đã chứng minh rằng các lệnh cấm cà phê chưa bao giờ kéo dài được lâu. Nhưng trong thời gian chúng còn hiệu lực, những người vi phạm đã phải đối mặt với hình phạt nặng nề, thậm chí là cái chết, chỉ vì tình yêu với một tách cà phê cùng bạn bè.
Khoảng năm 1500, cà phê đã đặt chân đến Mecca. Chẳng mấy chốc, các quán cà phê mọc lên như nấm, phục vụ cả người dân địa phương lẫn những người hành hương mệt mỏi. Nhưng sự nổi tiếng của thức uống mới lạ này đã gây ra sự nghi ngờ. Năm 1511, một quan chức ở Mecca tên là Kha’ir Beg đã triệu tập một nhóm học giả để quyết định xem có nên cấm cà phê hay không. Kha’ir Beg đã gây áp lực để các học giả ủng hộ lệnh cấm, với lý do cà phê gây hại cho cơ thể, làm say mê tâm trí và khuyến khích mọi người tụ tập, cư xử không đúng mực. Kết quả là các quán cà phê bị đóng cửa, hạt cà phê bị đốt cháy, và những người uống cà phê bị đánh đập.
Thế nhưng, khi Kha’ir Beg gửi báo cáo về hành động của mình cho Sultan Al-Ashraf Qansuh al-Ghuri, phản ứng của vị Sultan lại là một sự bác bỏ thẳng thừng. Sultan đã ban hành sắc lệnh hoàng gia, tuyên bố rằng việc uống cà phê công khai bị cấm, nhưng uống cà phê riêng tư thì vẫn được phép. Điều này đã dập tắt ý định của Kha’ir Beg, cho phép người dân Mecca quay trở lại với cà phê và, cuối cùng, cả những quán cà phê của họ.
Hơn 100 năm sau, Sultan Murad IV của Đế chế Ottoman cũng nhắm vào các quán cà phê, lần này là ở Istanbul. Dù cà phê đã từng bị cấm trước đó trong Đế chế Ottoman, nhưng Murad IV đã đẩy mọi thứ đến cực đoan. Ông xem các quán cà phê là những trung tâm xã hội hóa nguy hiểm, nơi có thể nảy sinh các cuộc ******* và phản loạn. Vì chính Murad IV lên ngôi nhờ những cuộc ******* như vậy, nên có lẽ sự hoang tưởng của ông là điều dễ hiểu. Kết quả là ông đã cấm các quán cà phê ở Istanbul và áp đặt án tử hình cho những ai bị bắt gặp uống cà phê công khai. Là một nhà cai trị *******, một số câu chuyện kinh hoàng nhất về Murad IV kể rằng ông đã tự tay hành quyết những người uống cà phê (và cả những người hút thuốc, vì thuốc lá cũng bị cấm).
Vào thế kỷ 16, du khách châu Âu đến Đế chế Ottoman đã tò mò quan sát cách cà phê được phục vụ trong những chiếc cốc nhỏ và nóng hổi, bất kể thời tiết. Phải đến thế kỷ 17, thương mại cà phê mới thực sự phát triển ở châu Âu và lan rộng nhanh chóng. Nhưng thức uống này cũng sớm phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ ở châu Âu, giống như ở Mecca và Istanbul. Một câu chuyện phổ biến kể rằng Vua Gustav III của Thụy Điển nghi ngờ tác dụng của cà phê đến mức ông vừa cấm nó, vừa tiến hành một thử nghiệm y tế kỳ lạ trên hai tù nhân sinh đôi để xem cà phê có nguy hiểm hay không. Câu chuyện kể rằng một người uống cà phê mỗi ngày, người kia uống trà, và cả hai đều sống lâu hơn vị vua, người đã bị ám sát vào năm 1792.
Vua Gustav III chắc chắn đã bị ám sát, nhưng Michal Salamoni, một nhà nghiên cứu về lịch sử cà phê Thụy Điển tại Đại học Umeå, Thụy Điển, tin rằng câu chuyện về thử nghiệm sinh đôi chỉ là một huyền thoại. Tuy nhiên, Thụy Điển đã ban hành lệnh cấm nhập khẩu cà phê năm lần: vào các năm 1756, 1766, 1794, 1799 và 1817. Salamoni lưu ý rằng thường có "sự chỉ trích đối với những thói quen mới" như uống cà phê, nhưng chính quyền đàn áp cà phê chủ yếu là do thâm hụt thương mại. Các lệnh cấm này, theo ông, là "chống lại việc nhập khẩu cà phê được trồng ở các thuộc địa của các nước châu Âu khác". Để thực thi những lệnh cấm này, cảnh sát sẽ bắt giữ, phạt tiền và bỏ tù những người bị phát hiện uống hoặc bán cà phê, dù chỉ với số lượng nhỏ.
Năm 1777, Frederick Đại đế của Phổ đã ban hành một bản cáo trạng chống lại cà phê. Ông viết: "Thật đáng ghê tởm khi nhận thấy sự gia tăng lượng cà phê được thần dân của ta sử dụng, và số tiền chảy ra khỏi đất nước vì điều đó". Giống như các nhà cai trị Thụy Điển, phần lớn sự phản đối của ông đối với cà phê là vì lý do kinh tế. Theo ông, cà phê là dành cho giới thượng lưu. Còn những người bình thường thì "phải uống bia".
Năm 1781, Frederick đã tạo ra một độc quyền cà phê hoàng gia, hoàn chỉnh với các nhà rang xay riêng, và cấm công dân nhập khẩu và rang xay hạt cà phê của riêng họ. Cà phê trở nên đắt đỏ hơn nhiều, và điều này tự nhiên dẫn đến nạn buôn lậu tràn lan. Từ đó, một lực lượng bí mật mang tên "những người ngửi cà phê" (Kaffeeschnüffler) đã ra đời. Những Kaffeeschnüffler này, thường là các cựu chiến binh bị thương xuất ngũ, lang thang trên đường phố để ngửi tìm mùi cà phê rang lậu. Những người bị bắt với cà phê phải trả những khoản tiền phạt nặng, với một phần tư số tiền đó sẽ thuộc về người ngửi cà phê.
Ngày nay, ít chính trị gia nào dám thẳng thừng cấm cà phê. Một phần là vì không còn nhiều cuộc đảo chính chính trị diễn ra trong các quán cà phê địa phương nữa. Hơn nữa, hầu hết các bác sĩ hiện nay đều đồng ý rằng một hoặc hai tách cà phê không gây hại gì đáng kể. Thay vào đó, chính giá cả của một tách cà phê mới là điều khiến nhiều người phải suy nghĩ, khi thuế quan và biến đổi khí hậu đang làm chao đảo thị trường quốc tế. Nhưng như lịch sử đã cho chúng ta thấy, con người sẽ làm rất nhiều điều để có được ly cà phê yêu thích của mình.
Nguồn: https://www.popsci.com/health/coffee-ban-history/
