Khánh Vân
Writer
Bước sang năm 2026, Việt Nam không chỉ chứng kiến sự chuyển mình của hạ tầng kỹ thuật mà còn đón nhận một làn sóng thay đổi mạnh mẽ về khung hành lang pháp lý. Với hàng loạt văn bản luật quan trọng chính thức có hiệu lực từ ngày đầu năm, mối quan hệ giữa công dân và công nghệ đang được định hình lại một cách căn bản. Từ việc hợp pháp hóa tài sản số, minh bạch hóa trí tuệ nhân tạo (AI) cho đến cải cách thủ tục hành chính thông qua dữ liệu liên thông, những chính sách này hứa hẹn sẽ tác động sâu rộng đến túi tiền, thói quen và quyền lợi của hàng chục triệu người dân.
Bước ngoặt lịch sử: Tài sản số thoát kiếp "vùng xám"
Sự kiện được giới đầu tư và công nghệ mong đợi nhất chính là việc Luật Công nghiệp Công nghệ số chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Đây là cột mốc lịch sử khi lần đầu tiên, tài sản số được đưa vào khuôn khổ pháp luật quốc gia, chấm dứt nhiều năm tồn tại trong trạng thái tranh tối tranh sáng. Luật đã đưa ra định nghĩa rõ ràng, theo đó tài sản số bao gồm tài sản ảo và tài sản mã hóa, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số. Chúng được tạo ra, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bằng công nghệ số trên môi trường điện tử và quan trọng nhất là được pháp luật bảo vệ tương tự như tài sản vật chất truyền thống.
Sự thay đổi này đến đúng lúc khi Việt Nam đang là một trong những thị trường sôi động nhất thế giới về tiền mã hóa. Các số liệu từ các đơn vị blockchain ước tính có khoảng 21 triệu người Việt đang sở hữu tài sản mã hóa. Báo cáo của Triple-A cũng chỉ ra rằng hơn 20% dân số Việt Nam sở hữu tiền số, trong khi dữ liệu từ Chainalysis xếp Việt Nam vào nhóm ba quốc gia đứng đầu về chỉ số chấp nhận crypto với mức độ phổ cập cao gấp 3-4 lần trung bình toàn cầu. Trước đây, việc mua bán và chuyển nhượng diễn ra tấp nập nhưng thiếu cơ chế bảo vệ, khiến người dân chịu nhiều rủi ro khi có tranh chấp hay lừa đảo. Giờ đây, với hành lang pháp lý mới, địa vị của hàng triệu nhà đầu tư đã thay đổi từ những người chơi trong "vùng xám" sang những công dân được pháp luật công nhận và bảo hộ quyền sở hữu.
Quyền được biết khi đối diện với "máy móc": Siết chặt quản lý AI
Song song với tài sản số, năm 2026 cũng là năm bản lề cho việc quản trị Trí tuệ nhân tạo (AI). Luật Công nghiệp Công nghệ số và Luật Trí tuệ nhân tạo (có hiệu lực từ ngày 1/3/2026) đã thiết lập nên khung pháp lý đầu tiên với nguyên tắc xuyên suốt là lấy con người làm trung tâm. Điều 44 của Luật Công nghiệp Công nghệ số đặt ra yêu cầu bắt buộc về dấu hiệu nhận dạng đối với các hệ thống AI. Cụ thể, khi một hệ thống AI tương tác trực tiếp với con người, nó buộc phải thông báo để người dùng nhận biết, trừ những trường hợp hiển nhiên. Quy định này nhằm đảm bảo quyền "được biết" của công dân, tránh tình trạng bị thao túng bởi các cỗ máy giao tiếp ngày càng giống người thật.
Hơn thế nữa, Luật Trí tuệ nhân tạo còn phân loại rủi ro hệ thống AI thành ba mức độ: cao, trung bình và thấp để có cơ chế quản lý phù hợp. Đặc biệt, để ứng phó với vấn nạn tin giả và lừa đảo deepfake đang hoành hành, luật yêu cầu các nội dung âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra phải được gán nhãn nhận diện (watermark). Nhà nước cũng cam kết bảo đảm quyền tiếp cận và thụ hưởng lợi ích từ AI cho người dân, khuyến khích ứng dụng công nghệ này vào an sinh xã hội để thu hẹp khoảng cách số, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa trước làn sóng công nghệ ngoại nhập.
Cú hích "Make in Vietnam": Nhà nước phát Voucher để dân mua công nghệ nội
Một chính sách đột phá khác mang tính thị trường là việc triển khai Nghị định 268 hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, Nhà nước sẽ áp dụng cơ chế phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) cho người sử dụng các sản phẩm, dịch vụ đổi mới sáng tạo trong nước. Đây là cách tiếp cận chưa từng có tiền lệ, giải quyết bài toán "con gà - quả trứng" trong thương mại hóa công nghệ: sản phẩm tốt nhưng thiếu người dùng đầu tiên do tâm lý e ngại rủi ro.
Cơ chế này hoạt động như một sự hỗ trợ tài chính kép thông qua Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia và các quỹ địa phương. Thay vì rót vốn trực tiếp cho doanh nghiệp sản xuất như trước đây, ngân sách sẽ được chuyển thành sức mua cho người dân thông qua voucher. Khi người dân dùng voucher để mua sản phẩm, doanh nghiệp sẽ mang phiếu đó đến Quỹ để quy đổi thành tiền. Cách làm này đảm bảo ngân sách chỉ được chi khi có giao dịch thực tế, buộc các doanh nghiệp "Make in Vietnam" phải tạo ra sản phẩm thực sự hữu ích và cạnh tranh. Các sản phẩm được ưu tiên sẽ là những công nghệ cao, chiến lược và có khả năng nhân rộng.
Kỷ nguyên dữ liệu liên thông: Khai báo một lần, dùng trọn đời
Cuối cùng, một thay đổi tác động trực tiếp đến thủ tục hành chính hàng ngày của người dân là Luật Chuyển đổi số, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Luật xác lập nguyên tắc "khai báo một lần" làm mặc định. Điều này đồng nghĩa với việc Nhà nước sẽ tăng cường tối đa việc kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành. Khi công dân đã cung cấp thông tin cho một cơ quan, dữ liệu đó sẽ được lưu trữ và tái sử dụng cho các thủ tục sau này ở các cơ quan khác, chấm dứt cảnh người dân phải "chạy vạy" nộp cùng một loại giấy tờ ở nhiều nơi.
Trong phiên giải trình trước Quốc hội vào tháng 12/2025, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đã nhấn mạnh rằng trước khi có luật, dữ liệu quốc gia còn manh mún, rời rạc do mỗi địa phương xây dựng hệ thống riêng, gây lãng phí lớn. Luật Chuyển đổi số ra đời để khắc phục triệt để tình trạng này, tạo nên một nền tảng quản trị quốc gia đồng bộ. Bên cạnh đó, Điều 5 của Luật cũng nghiêm cấm các hành vi mua bán, chia sẻ dữ liệu trái phép, tạo lá chắn bảo vệ quyền riêng tư của công dân trước nguy cơ bị trục lợi, lừa đảo trong môi trường số.
Bước ngoặt lịch sử: Tài sản số thoát kiếp "vùng xám"
Sự kiện được giới đầu tư và công nghệ mong đợi nhất chính là việc Luật Công nghiệp Công nghệ số chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Đây là cột mốc lịch sử khi lần đầu tiên, tài sản số được đưa vào khuôn khổ pháp luật quốc gia, chấm dứt nhiều năm tồn tại trong trạng thái tranh tối tranh sáng. Luật đã đưa ra định nghĩa rõ ràng, theo đó tài sản số bao gồm tài sản ảo và tài sản mã hóa, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số. Chúng được tạo ra, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bằng công nghệ số trên môi trường điện tử và quan trọng nhất là được pháp luật bảo vệ tương tự như tài sản vật chất truyền thống.
Sự thay đổi này đến đúng lúc khi Việt Nam đang là một trong những thị trường sôi động nhất thế giới về tiền mã hóa. Các số liệu từ các đơn vị blockchain ước tính có khoảng 21 triệu người Việt đang sở hữu tài sản mã hóa. Báo cáo của Triple-A cũng chỉ ra rằng hơn 20% dân số Việt Nam sở hữu tiền số, trong khi dữ liệu từ Chainalysis xếp Việt Nam vào nhóm ba quốc gia đứng đầu về chỉ số chấp nhận crypto với mức độ phổ cập cao gấp 3-4 lần trung bình toàn cầu. Trước đây, việc mua bán và chuyển nhượng diễn ra tấp nập nhưng thiếu cơ chế bảo vệ, khiến người dân chịu nhiều rủi ro khi có tranh chấp hay lừa đảo. Giờ đây, với hành lang pháp lý mới, địa vị của hàng triệu nhà đầu tư đã thay đổi từ những người chơi trong "vùng xám" sang những công dân được pháp luật công nhận và bảo hộ quyền sở hữu.
Quyền được biết khi đối diện với "máy móc": Siết chặt quản lý AI
Song song với tài sản số, năm 2026 cũng là năm bản lề cho việc quản trị Trí tuệ nhân tạo (AI). Luật Công nghiệp Công nghệ số và Luật Trí tuệ nhân tạo (có hiệu lực từ ngày 1/3/2026) đã thiết lập nên khung pháp lý đầu tiên với nguyên tắc xuyên suốt là lấy con người làm trung tâm. Điều 44 của Luật Công nghiệp Công nghệ số đặt ra yêu cầu bắt buộc về dấu hiệu nhận dạng đối với các hệ thống AI. Cụ thể, khi một hệ thống AI tương tác trực tiếp với con người, nó buộc phải thông báo để người dùng nhận biết, trừ những trường hợp hiển nhiên. Quy định này nhằm đảm bảo quyền "được biết" của công dân, tránh tình trạng bị thao túng bởi các cỗ máy giao tiếp ngày càng giống người thật.
Hơn thế nữa, Luật Trí tuệ nhân tạo còn phân loại rủi ro hệ thống AI thành ba mức độ: cao, trung bình và thấp để có cơ chế quản lý phù hợp. Đặc biệt, để ứng phó với vấn nạn tin giả và lừa đảo deepfake đang hoành hành, luật yêu cầu các nội dung âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra phải được gán nhãn nhận diện (watermark). Nhà nước cũng cam kết bảo đảm quyền tiếp cận và thụ hưởng lợi ích từ AI cho người dân, khuyến khích ứng dụng công nghệ này vào an sinh xã hội để thu hẹp khoảng cách số, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa trước làn sóng công nghệ ngoại nhập.
Cú hích "Make in Vietnam": Nhà nước phát Voucher để dân mua công nghệ nội
Một chính sách đột phá khác mang tính thị trường là việc triển khai Nghị định 268 hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, Nhà nước sẽ áp dụng cơ chế phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) cho người sử dụng các sản phẩm, dịch vụ đổi mới sáng tạo trong nước. Đây là cách tiếp cận chưa từng có tiền lệ, giải quyết bài toán "con gà - quả trứng" trong thương mại hóa công nghệ: sản phẩm tốt nhưng thiếu người dùng đầu tiên do tâm lý e ngại rủi ro.
Cơ chế này hoạt động như một sự hỗ trợ tài chính kép thông qua Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia và các quỹ địa phương. Thay vì rót vốn trực tiếp cho doanh nghiệp sản xuất như trước đây, ngân sách sẽ được chuyển thành sức mua cho người dân thông qua voucher. Khi người dân dùng voucher để mua sản phẩm, doanh nghiệp sẽ mang phiếu đó đến Quỹ để quy đổi thành tiền. Cách làm này đảm bảo ngân sách chỉ được chi khi có giao dịch thực tế, buộc các doanh nghiệp "Make in Vietnam" phải tạo ra sản phẩm thực sự hữu ích và cạnh tranh. Các sản phẩm được ưu tiên sẽ là những công nghệ cao, chiến lược và có khả năng nhân rộng.
Kỷ nguyên dữ liệu liên thông: Khai báo một lần, dùng trọn đời
Cuối cùng, một thay đổi tác động trực tiếp đến thủ tục hành chính hàng ngày của người dân là Luật Chuyển đổi số, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Luật xác lập nguyên tắc "khai báo một lần" làm mặc định. Điều này đồng nghĩa với việc Nhà nước sẽ tăng cường tối đa việc kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành. Khi công dân đã cung cấp thông tin cho một cơ quan, dữ liệu đó sẽ được lưu trữ và tái sử dụng cho các thủ tục sau này ở các cơ quan khác, chấm dứt cảnh người dân phải "chạy vạy" nộp cùng một loại giấy tờ ở nhiều nơi.
Trong phiên giải trình trước Quốc hội vào tháng 12/2025, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đã nhấn mạnh rằng trước khi có luật, dữ liệu quốc gia còn manh mún, rời rạc do mỗi địa phương xây dựng hệ thống riêng, gây lãng phí lớn. Luật Chuyển đổi số ra đời để khắc phục triệt để tình trạng này, tạo nên một nền tảng quản trị quốc gia đồng bộ. Bên cạnh đó, Điều 5 của Luật cũng nghiêm cấm các hành vi mua bán, chia sẻ dữ liệu trái phép, tạo lá chắn bảo vệ quyền riêng tư của công dân trước nguy cơ bị trục lợi, lừa đảo trong môi trường số.
