Tâm lý đám đông và nỗi lo bị tụt hậu trong kỷ nguyên AI ở Trung Quốc

[Thoại Viết Hoàng]

Khi nỗi sợ bị bỏ lại phía sau trở thành món hàng.

Trung tâm của cơn sốt này là dự án mã nguồn mở OpenClaw, một khung phần mềm AI cho phép máy tính tự động thực hiện nhiều công việc như đọc tài liệu, tìm kiếm thông tin, viết mã hay gửi email. Nhờ logo là một con tôm hùm đỏ, cộng đồng lập trình đùa rằng việc cài đặt phần mềm này giống như “nuôi tôm”. Ban đầu chỉ là một thuật ngữ nội bộ mang tính hài hước, nhưng khi lan ra mạng xã hội, nó nhanh chóng trở thành một trào lưu.

Trên các nền tảng như Xiaohongshu hay Douyin, hàng loạt nội dung quảng bá xuất hiện với những thông điệp như “5 phút sở hữu đội ngũ AI riêng” hay “nuôi tôm để kiếm tiền ngay cả khi đang ngủ”. Những khẩu hiệu này đánh vào nỗi lo phổ biến hiện nay: nếu không nhanh chóng tiếp cận AI, người ta có thể bị bỏ lại phía sau trong cuộc cạnh tranh nghề nghiệp.

Điều đáng chú ý là bản thân OpenClaw là phần mềm miễn phí và có thể cài đặt khá đơn giản. Tuy nhiên, nhiều dịch vụ trên mạng lại biến việc cài đặt này thành một hoạt động “chuyên môn cao”, thu phí từ vài chục đến hàng trăm nhân dân tệ, thậm chí cao hơn đối với các gói đào tạo hoặc triển khai. Một dự án mã nguồn mở vì thế đã trở thành cơ sở cho một chuỗi kinh doanh xoay quanh các khóa học, dịch vụ cài đặt và tư vấn.

Đầu năm 2026, hàng nghìn người Trung Quốc xếp hàng trước trụ sở Tencent ở Thâm Quyến, bỏ ra hàng trăm đến hàng nghìn nhân dân tệ để thuê người cài đặt một phần mềm hoàn toàn miễn phí. Không ai ép buộc họ. Chính nỗi sợ đã làm điều đó.

OpenClaw là phần mềm AI mã nguồn mở, ra mắt tháng 11/2025, cho phép máy tính tự động xử lý công việc thay người dùng. Cài đặt chỉ mất 5 phút, hoàn toàn không mất phí. Nhưng chỉ trong vài tháng, một ngành dịch vụ mới xuất hiện: "chuyên gia nuôi tôm" tính phí tới 500 nhân dân tệ để cài hộ, thậm chí 6.000 USD cho khách hàng nước ngoài. Nhiều người trả tiền mà không hề biết mình đang mua thứ gì.

Kể từ khi ChatGPT bùng nổ, người dùng Trung Quốc liên tục bị dội bom bởi một thông điệp duy nhất: AI sẽ thay thế bạn. Hôm nay AI viết nội dung, ngày mai AI thiết kế, ngày kia AI lập trình. Tốc độ phát triển công nghệ vượt xa khả năng tiếp nhận của người bình thường, tạo ra một vòng lo âu liên tục. Mỗi công cụ mới ra đời là một đợt sóng mới của nỗi sợ tụt hậu.

Với OpenClaw, giới marketing đã chuyển hóa nỗi lo đó thành hành vi tiêu dùng. Trên Xiaohongshu và Douyin, hàng chục nghìn bài hướng dẫn "nuôi tôm" lan truyền với thông điệp quen thuộc: "Người khác đã kiếm tiền từ AI rồi, còn bạn thì sao?" Các chủ đề liên quan được xem hơn 1 tỷ lần, hầu như không có nội dung kỹ thuật, chỉ toàn lời kêu gọi khẩn cấp.

Nhà tâm lý học gọi đây là FOMO, nỗi sợ bị bỏ lỡ. Nhưng ở đây nó mang hình thức cụ thể hơn: người dùng bỏ tiền không phải vì họ cần công cụ, mà vì họ cần cảm giác mình đang theo kịp thời đại. Nhiều người cài đặt xong không bao giờ mở phần mềm lên lần thứ hai. Điều quan trọng là họ có thể đăng lên WeChat Moments dòng chữ "Chính thức bắt đầu nuôi tôm" và nhận vài lượt thích.

Đây không phải lần đầu hiện tượng này xảy ra. Thập niên 1990, mỗi hộ gia đình Trung Quốc đổ xô mua máy tính dù chỉ để chơi Minesweeper. Một thập kỷ sau, ai cũng muốn mở shop trên Taobao dù không có hàng để bán. Kỷ nguyên AI chỉ tái hiện cùng một kịch bản với diễn viên mới.

Khi đám đông bị dẫn dắt, cái giá phải trả là thật

Điều nguy hiểm không chỉ là mất tiền. OpenClaw có quyền truy cập toàn bộ máy tính, bao gồm mật khẩu, tài liệu và lịch sử trò chuyện. Nhiều phiên bản do bên thứ ba cài đặt đã bị nhúng mã độc, có thể chiếm quyền kiểm soát thiết bị từ xa. Người dùng sợ bị AI bỏ lại, nhưng không sợ dữ liệu cá nhân bị đánh cắp, đó là nghịch lý trung tâm của cơn sốt này.

Cuối cùng, OpenClaw vẫn là phần mềm tốt, được tạo ra bởi hàng trăm lập trình viên tình nguyện với tinh thần chia sẻ. Nhưng tinh thần đó đã bị một ngành công nghiệp lo âu nuốt chửng, biến mã nguồn mở miễn phí thành máy ATM cho những người biết cách khai thác nỗi sợ hãi của đám đông.