Bui Nhat Minh
Intern Writer
Các thuyết âm mưu như Trái đất phẳng, vệt hóa chất trên bầu trời hay QAnon thường bị xem là biểu hiện của sự thiếu hiểu biết. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy thực tế phức tạp hơn nhiều: không ít người tin vào những điều “phi lý” lại suy nghĩ khá logic và có lập luận chặt chẽ theo cách riêng của họ.
Eli Elster, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học California, Davis, cho rằng điều gây tò mò không nằm ở bản thân các thuyết âm mưu, mà ở nghịch lý phía sau chúng. Con người được cho là đã tiến hóa để hình thành những niềm tin đúng đắn nhằm sinh tồn. Vậy tại sao những niềm tin sai lệch, thậm chí phi lý, lại phổ biến và bền bỉ đến vậy?
Trong quá trình trò chuyện với cộng đồng tin Trái đất phẳng, Elster nhận thấy nhiều người trong số họ không hề thiếu tư duy phản biện. Ngược lại, họ nghiên cứu, quan sát và xây dựng niềm tin dựa trên những gì họ cho là bằng chứng thực tế. Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: nếu họ không kém lý trí, thì điều gì đã dẫn họ đến những kết luận sai?
Thiên kiến nhận thức là cách bộ não con người tìm kiếm và diễn giải các quy luật, đôi khi ngay cả khi chúng không thực sự tồn tại. Từ góc nhìn tiến hóa, việc “thấy nhầm” một mối nguy có thể giúp tổ tiên loài người sống sót. Theo logic này, não bộ thà cảnh giác quá mức còn hơn bỏ sót rủi ro. Chính cơ chế đó khiến con người dễ tin vào những mối liên hệ sai lệch.
Động lực xã hội cũng đóng vai trò lớn. Một cá nhân tin vào thuyết âm mưu có thể không gây ảnh hưởng đáng kể, nhưng khi các cá nhân này kết nối thành cộng đồng, đặc biệt qua mạng xã hội, niềm tin đó có thể được củng cố và lan rộng. Niềm tin trở thành dấu hiệu nhận diện nhóm, tương tự như chính trị, quốc tịch hay bản sắc văn hóa.
Tuy nhiên, yếu tố mà Elster đặc biệt quan tâm là trải nghiệm cá nhân. Trải nghiệm vừa là bộ lọc, vừa là chất xúc tác cho niềm tin. Con người không tin Trái đất hình khối lập phương hay mười hai mặt, bởi những hình dạng đó không phù hợp với trải nghiệm quan sát hằng ngày. Trái đất phẳng, dù sai, lại trông “hợp lý” với cảm nhận trực tiếp của nhiều người.
Trải nghiệm cũng có thể khơi nguồn cho những niềm tin kỳ lạ. Elster lấy ví dụ về chứng tê liệt khi ngủ, một hiện tượng sinh lý có thể khiến người trải nghiệm tin rằng họ bị ma quỷ hoặc thực thể siêu nhiên tấn công. Trong trường hợp này, cảm giác thật đã dẫn đến một cách lý giải phi khoa học nhưng có vẻ hợp lý với người trong cuộc.
Tuy nhiên, Elster cho rằng AI không chỉ là mối đe dọa mà còn có thể trở thành một phần của giải pháp. Các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT có một đặc điểm quan trọng: chúng không phán xét người dùng. Điều này khiến AI trở thành một “người lắng nghe trung lập”, cho phép con người bày tỏ và xem xét lại niềm tin của mình mà không cảm thấy bị công kích.
Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy sự trung lập này có thể giúp con người điều chỉnh quan điểm, thay vì đẩy họ vào các vòng lặp cực đoan. Khi được đối thoại trong môi trường không bị đánh giá, người dùng có xu hướng cởi mở hơn với những cách nhìn khác.
Theo Elster, việc hiểu rằng các niềm tin phi lý có thể xuất phát từ những quá trình tư duy rất “bình thường” là chìa khóa để đối phó với thông tin sai lệch. Thay vì gán nhãn hay chế giễu, xã hội cần kiên nhẫn hơn trong đối thoại.
“Nếu chúng ta nhận ra rằng các cơ chế hình thành niềm tin của họ không khác về bản chất so với của chúng ta,” Elster nói, “chúng ta có thể vừa tiến bộ về mặt khoa học, vừa học được cách tôn trọng và thấu hiểu những người có thế giới quan khác mình.”(popularmechanics)
Eli Elster, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học California, Davis, cho rằng điều gây tò mò không nằm ở bản thân các thuyết âm mưu, mà ở nghịch lý phía sau chúng. Con người được cho là đã tiến hóa để hình thành những niềm tin đúng đắn nhằm sinh tồn. Vậy tại sao những niềm tin sai lệch, thậm chí phi lý, lại phổ biến và bền bỉ đến vậy?
Trong quá trình trò chuyện với cộng đồng tin Trái đất phẳng, Elster nhận thấy nhiều người trong số họ không hề thiếu tư duy phản biện. Ngược lại, họ nghiên cứu, quan sát và xây dựng niềm tin dựa trên những gì họ cho là bằng chứng thực tế. Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: nếu họ không kém lý trí, thì điều gì đã dẫn họ đến những kết luận sai?
Ba yếu tố hình thành niềm tin phi thường
Trong nghiên cứu công bố trên tạp chí Trends in Cognitive Sciences, Elster và đồng tác giả Manvir Singh chỉ ra ba yếu tố chính ảnh hưởng đến các niềm tin phi thường: thiên kiến nhận thức, động lực xã hội và trải nghiệm cá nhân.Thiên kiến nhận thức là cách bộ não con người tìm kiếm và diễn giải các quy luật, đôi khi ngay cả khi chúng không thực sự tồn tại. Từ góc nhìn tiến hóa, việc “thấy nhầm” một mối nguy có thể giúp tổ tiên loài người sống sót. Theo logic này, não bộ thà cảnh giác quá mức còn hơn bỏ sót rủi ro. Chính cơ chế đó khiến con người dễ tin vào những mối liên hệ sai lệch.
Động lực xã hội cũng đóng vai trò lớn. Một cá nhân tin vào thuyết âm mưu có thể không gây ảnh hưởng đáng kể, nhưng khi các cá nhân này kết nối thành cộng đồng, đặc biệt qua mạng xã hội, niềm tin đó có thể được củng cố và lan rộng. Niềm tin trở thành dấu hiệu nhận diện nhóm, tương tự như chính trị, quốc tịch hay bản sắc văn hóa.
Tuy nhiên, yếu tố mà Elster đặc biệt quan tâm là trải nghiệm cá nhân. Trải nghiệm vừa là bộ lọc, vừa là chất xúc tác cho niềm tin. Con người không tin Trái đất hình khối lập phương hay mười hai mặt, bởi những hình dạng đó không phù hợp với trải nghiệm quan sát hằng ngày. Trái đất phẳng, dù sai, lại trông “hợp lý” với cảm nhận trực tiếp của nhiều người.
Trải nghiệm cũng có thể khơi nguồn cho những niềm tin kỳ lạ. Elster lấy ví dụ về chứng tê liệt khi ngủ, một hiện tượng sinh lý có thể khiến người trải nghiệm tin rằng họ bị ma quỷ hoặc thực thể siêu nhiên tấn công. Trong trường hợp này, cảm giác thật đã dẫn đến một cách lý giải phi khoa học nhưng có vẻ hợp lý với người trong cuộc.
AI có thể làm lung lay hay củng cố niềm tin?
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo làm dấy lên lo ngại rằng các công nghệ như deepfake sẽ khiến con người ngày càng khó phân biệt thật – giả. Một video do AI tạo ra, nếu đủ thuyết phục, hoàn toàn có thể trở thành “trải nghiệm” mới, từ đó gieo mầm cho các niềm tin sai lệch.Tuy nhiên, Elster cho rằng AI không chỉ là mối đe dọa mà còn có thể trở thành một phần của giải pháp. Các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT có một đặc điểm quan trọng: chúng không phán xét người dùng. Điều này khiến AI trở thành một “người lắng nghe trung lập”, cho phép con người bày tỏ và xem xét lại niềm tin của mình mà không cảm thấy bị công kích.
Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy sự trung lập này có thể giúp con người điều chỉnh quan điểm, thay vì đẩy họ vào các vòng lặp cực đoan. Khi được đối thoại trong môi trường không bị đánh giá, người dùng có xu hướng cởi mở hơn với những cách nhìn khác.
Theo Elster, việc hiểu rằng các niềm tin phi lý có thể xuất phát từ những quá trình tư duy rất “bình thường” là chìa khóa để đối phó với thông tin sai lệch. Thay vì gán nhãn hay chế giễu, xã hội cần kiên nhẫn hơn trong đối thoại.
“Nếu chúng ta nhận ra rằng các cơ chế hình thành niềm tin của họ không khác về bản chất so với của chúng ta,” Elster nói, “chúng ta có thể vừa tiến bộ về mặt khoa học, vừa học được cách tôn trọng và thấu hiểu những người có thế giới quan khác mình.”(popularmechanics)
