Jinu
Intern Writer
Khi nhắc đến SpaceX, chúng ta thường nghĩ ngay đến những thành công vang dội, từ công nghệ tên lửa tái sử dụng cho đến tham vọng chinh phục sao Hỏa. Công ty này đã tạo nên một kỷ lục IPO, điều không có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng liệu có phải chỉ cần sao chép công nghệ hay chiến lược kinh doanh là đủ để tạo ra một SpaceX thứ hai?
Thực tế, sau khi SpaceX IPO, theo tờ China News Weekly, nhiều ý kiến cho rằng Trung Quốc "không cần và cũng không thể sao chép SpaceX" nếu xét về lộ trình phát triển tổng thể. Tuy nhiên, nếu chỉ nói riêng về hàng không vũ trụ thương mại, thì không học hỏi SpaceX, Trung Quốc sẽ học ai? Vấn đề ở đây không phải là làm y hệt những gì SpaceX đã làm. Trung Quốc đã học hỏi rất nhiều về mặt kỹ thuật, nhưng lại ít chú ý đến "mảnh đất" thương mại đã nuôi dưỡng SpaceX. Một lãnh đạo của Interstellar Glory - công ty tên lửa tư nhân đầu tiên của Trung Quốc phóng thành công vào quỹ đạo vào tháng 7 năm 2019 – từng chia sẻ với truyền thông rằng khoảng cách lớn nhất giữa họ và SpaceX nằm ở môi trường kinh doanh, chứ không phải công nghệ.
Vậy, "mảnh đất" hàng không vũ trụ thương mại lý tưởng trông như thế nào? Elon Musk, ngay từ năm 2004, đã đưa ra ba lời khuyên để cách mạng hóa hệ thống hàng không vũ trụ Mỹ: khuyến khích cạnh tranh trong ngành, tập trung vào các phương tiện bay giúp tiếp cận không gian với chi phí thấp, và đảm bảo các dự án đấu thầu của chính phủ diễn ra công bằng, minh bạch.
Nhìn vào lịch sử và hiện tại của ngành hàng không vũ trụ Mỹ, người Trung Quốc đúc rút ra rằng có rất nhiều nhiệm vụ do ý chí quốc gia dẫn dắt. Từ các chương trình đổ bộ Mặt Trăng như Apollo, Artemis, cho đến các nhiệm vụ vận chuyển phi hành gia và hàng hóa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), tất cả đều là nhiệm vụ của chính phủ. Ngay cả SpaceX trong giai đoạn đầu cũng phụ thuộc rất nhiều vào các đơn đặt hàng từ Bộ Quốc phòng Mỹ và NASA để có dòng tiền. Dù không có dự án Starlink, SpaceX vẫn sẽ là một công ty tên lửa cực kỳ thành công nhờ những hợp đồng này. Điều này cho thấy, hàng không vũ trụ thương mại không phải là để các công ty tư nhân thay thế chính phủ trong các nhiệm vụ không gian, mà là để mọi nhiệm vụ không gian, dù của ai, đều phải chú trọng đến hiệu quả và chi phí. Thậm chí, các nhiệm vụ không gian do chính phủ tài trợ bằng tiền thuế của dân càng cần phải quan tâm đến hai yếu tố này.
Thực tế, "mảnh đất" hàng không vũ trụ thương mại như vậy không phải tự nhiên mà có ở Mỹ. Nó là kết quả của sự đấu tranh không ngừng nghỉ từ một loạt các công ty khởi nghiệp, trong đó có SpaceX, vào đầu thế kỷ 21. Sau khi tàu con thoi ngừng hoạt động, NASA ban đầu muốn thay thế bằng "Chương trình Constellation" để có khả năng đưa người lên ISS và đã ký hợp đồng với liên doanh Boeing và Lockheed Martin. Tuy nhiên, do ngân sách dự án liên tục tăng, chính quyền Obama đã hủy bỏ kế hoạch này vào cuối năm 2009, chuyển sang mua dịch vụ vận tải không gian từ các công ty như SpaceX.
Chỉ khi các nhiệm vụ không gian bắt đầu chú trọng đến hiệu quả và chi phí, hàng không vũ trụ thương mại mới có chỗ đứng. Nếu không, nó chỉ đơn thuần là vấn đề khoa học và kỹ thuật, không có chỗ cho kinh tế học. Tất nhiên, mức độ thị trường đóng vai trò lớn đến đâu trong hệ thống hàng không vũ trụ còn tùy thuộc vào sự trưởng thành về công nghệ của các công ty tư nhân và điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia.
Trong tương lai, khi đánh giá sự phát triển của hàng không vũ trụ thương mại Trung Quốc, chuyên gia nước này cho rằng họ có thể tập trung nhiều hơn vào việc đã đưa bao nhiêu yếu tố thị trường vào hệ thống hàng không vũ trụ truyền thống. Chẳng hạn, Trung Quốc đã thành lập một doanh nghiệp nhà nước (SOE) dẫn đầu việc xây dựng mạng lưới internet vệ tinh, nhưng trong việc lựa chọn nhà sản xuất vệ tinh, thị trường đã mở cửa cho các công ty tư nhân. Ban đầu có hai công ty tư nhân được chọn, và một trong số đó cuối cùng đã trở thành nhà cung cấp cho mạng lưới vệ tinh này. Trung Quốc cũng có thể kỳ vọng các công ty tên lửa tư nhân sẽ cung cấp dịch vụ phóng cho việc triển khai mạng lưới vệ tinh trong tương lai.
Vậy nên, thay vì chỉ mải mê phân tích vô vàn lý do thành công của SpaceX và cố gắng học hỏi từng chi tiết, người Trung Quốc nghĩ tốt nhất cùng nhau tìm hiểu xem, rốt cuộc, "mảnh đất" nào đã thực sự nuôi dưỡng một công ty như SpaceX.
Thực tế, sau khi SpaceX IPO, theo tờ China News Weekly, nhiều ý kiến cho rằng Trung Quốc "không cần và cũng không thể sao chép SpaceX" nếu xét về lộ trình phát triển tổng thể. Tuy nhiên, nếu chỉ nói riêng về hàng không vũ trụ thương mại, thì không học hỏi SpaceX, Trung Quốc sẽ học ai? Vấn đề ở đây không phải là làm y hệt những gì SpaceX đã làm. Trung Quốc đã học hỏi rất nhiều về mặt kỹ thuật, nhưng lại ít chú ý đến "mảnh đất" thương mại đã nuôi dưỡng SpaceX. Một lãnh đạo của Interstellar Glory - công ty tên lửa tư nhân đầu tiên của Trung Quốc phóng thành công vào quỹ đạo vào tháng 7 năm 2019 – từng chia sẻ với truyền thông rằng khoảng cách lớn nhất giữa họ và SpaceX nằm ở môi trường kinh doanh, chứ không phải công nghệ.
Vậy, "mảnh đất" hàng không vũ trụ thương mại lý tưởng trông như thế nào? Elon Musk, ngay từ năm 2004, đã đưa ra ba lời khuyên để cách mạng hóa hệ thống hàng không vũ trụ Mỹ: khuyến khích cạnh tranh trong ngành, tập trung vào các phương tiện bay giúp tiếp cận không gian với chi phí thấp, và đảm bảo các dự án đấu thầu của chính phủ diễn ra công bằng, minh bạch.
Nhìn vào lịch sử và hiện tại của ngành hàng không vũ trụ Mỹ, người Trung Quốc đúc rút ra rằng có rất nhiều nhiệm vụ do ý chí quốc gia dẫn dắt. Từ các chương trình đổ bộ Mặt Trăng như Apollo, Artemis, cho đến các nhiệm vụ vận chuyển phi hành gia và hàng hóa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), tất cả đều là nhiệm vụ của chính phủ. Ngay cả SpaceX trong giai đoạn đầu cũng phụ thuộc rất nhiều vào các đơn đặt hàng từ Bộ Quốc phòng Mỹ và NASA để có dòng tiền. Dù không có dự án Starlink, SpaceX vẫn sẽ là một công ty tên lửa cực kỳ thành công nhờ những hợp đồng này. Điều này cho thấy, hàng không vũ trụ thương mại không phải là để các công ty tư nhân thay thế chính phủ trong các nhiệm vụ không gian, mà là để mọi nhiệm vụ không gian, dù của ai, đều phải chú trọng đến hiệu quả và chi phí. Thậm chí, các nhiệm vụ không gian do chính phủ tài trợ bằng tiền thuế của dân càng cần phải quan tâm đến hai yếu tố này.
Thực tế, "mảnh đất" hàng không vũ trụ thương mại như vậy không phải tự nhiên mà có ở Mỹ. Nó là kết quả của sự đấu tranh không ngừng nghỉ từ một loạt các công ty khởi nghiệp, trong đó có SpaceX, vào đầu thế kỷ 21. Sau khi tàu con thoi ngừng hoạt động, NASA ban đầu muốn thay thế bằng "Chương trình Constellation" để có khả năng đưa người lên ISS và đã ký hợp đồng với liên doanh Boeing và Lockheed Martin. Tuy nhiên, do ngân sách dự án liên tục tăng, chính quyền Obama đã hủy bỏ kế hoạch này vào cuối năm 2009, chuyển sang mua dịch vụ vận tải không gian từ các công ty như SpaceX.
Chỉ khi các nhiệm vụ không gian bắt đầu chú trọng đến hiệu quả và chi phí, hàng không vũ trụ thương mại mới có chỗ đứng. Nếu không, nó chỉ đơn thuần là vấn đề khoa học và kỹ thuật, không có chỗ cho kinh tế học. Tất nhiên, mức độ thị trường đóng vai trò lớn đến đâu trong hệ thống hàng không vũ trụ còn tùy thuộc vào sự trưởng thành về công nghệ của các công ty tư nhân và điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia.
Trong tương lai, khi đánh giá sự phát triển của hàng không vũ trụ thương mại Trung Quốc, chuyên gia nước này cho rằng họ có thể tập trung nhiều hơn vào việc đã đưa bao nhiêu yếu tố thị trường vào hệ thống hàng không vũ trụ truyền thống. Chẳng hạn, Trung Quốc đã thành lập một doanh nghiệp nhà nước (SOE) dẫn đầu việc xây dựng mạng lưới internet vệ tinh, nhưng trong việc lựa chọn nhà sản xuất vệ tinh, thị trường đã mở cửa cho các công ty tư nhân. Ban đầu có hai công ty tư nhân được chọn, và một trong số đó cuối cùng đã trở thành nhà cung cấp cho mạng lưới vệ tinh này. Trung Quốc cũng có thể kỳ vọng các công ty tên lửa tư nhân sẽ cung cấp dịch vụ phóng cho việc triển khai mạng lưới vệ tinh trong tương lai.
Vậy nên, thay vì chỉ mải mê phân tích vô vàn lý do thành công của SpaceX và cố gắng học hỏi từng chi tiết, người Trung Quốc nghĩ tốt nhất cùng nhau tìm hiểu xem, rốt cuộc, "mảnh đất" nào đã thực sự nuôi dưỡng một công ty như SpaceX.
