Chúng ta cô đơn trong vũ trụ hay chỉ chưa gặp “hàng xóm” thông minh?

[Bùi Minh Nhật]

Trải qua hàng trăm nghìn năm tiến hóa, loài người đã phát triển một dạng trí thông minh mà đến nay chưa thấy ở bất kỳ loài động vật nào khác trên Trái đất. Nhưng điều đó đặt ra một câu hỏi lớn: trí tuệ như chúng ta có phải là hiện tượng cực kỳ hiếm trong vũ trụ, hay chỉ là một kết quả tất yếu khi sự sống tiến hóa đủ lâu trong những điều kiện phù hợp?

Trí thông minh: kết quả của những “bước tiến hóa khó khăn”?​

Một trong những giả thuyết nổi tiếng nhất giải thích sự xuất hiện của trí tuệ con người là mô hình “các bước tiến hóa khó khăn”. Theo mô hình này, lịch sử sự sống trên Trái đất phải vượt qua hàng loạt ngưỡng chuyển đổi cực kỳ hiếm hoi, từ sinh vật đơn bào đến tế bào nhân chuẩn, đa bào, hệ thần kinh phức tạp và cuối cùng là ý thức. Mỗi bước được cho là chỉ xảy ra một lần duy nhất, khiến khả năng lặp lại ở nơi khác trong vũ trụ trở nên rất thấp.

Nhà vi sinh vật học địa chất Dan Mills, liên kết với Trung tâm Trí tuệ Ngoài Trái đất tại Pennsylvania State University, từng ủng hộ mạnh mẽ giả thuyết này. Tuy nhiên, khi tham gia đánh giá lại mô hình trong một nghiên cứu công bố trên tạp chí Science Advances, ông bắt đầu đặt câu hỏi: liệu những “bước tiến khó khăn” có thực sự hiếm như chúng ta nghĩ?

Theo Mills, các chuyển đổi tiến hóa tưởng chừng độc nhất có thể thực chất đã từng xảy ra nhiều lần trong quá khứ xa xưa, nhưng phần lớn các dòng dõi đã thất bại và tuyệt chủng. Hóa thạch còn lại chỉ ghi nhận những nhánh sống sót, khiến chúng ta lầm tưởng rằng đó là sự kiện chỉ xảy ra một lần.

Một yếu tố khác là “hiệu ứng ưu tiên”: khi một nhóm sinh vật đạt được bước tiến hóa quan trọng trước, chúng sẽ thay đổi môi trường và hệ sinh thái theo hướng có lợi cho chính mình, đồng thời khiến các dòng dõi khác khó lặp lại con đường đó. Vì vậy, sự “độc nhất” có thể đến từ lợi thế sinh thái, chứ không hẳn vì quá trình tiến hóa đó là bất khả thi.

Vũ trụ đầy sự sống, nhưng trí tuệ có thể rất hiếm​

Nhà nghiên cứu Anders Sandberg tại Viện Tương lai Nhân loại thuộc University of Oxford cho rằng trí thông minh có thể hiếm trong vũ trụ, nhưng không nhất thiết vì các bước tiến hóa là không thể lặp lại. Một khả năng khác là nhiều nền văn minh thông minh đã xuất hiện, nhưng không tồn tại đủ lâu để chúng ta phát hiện.

Ông lập luận rằng một số bước tiến hóa, như sự xuất hiện của sinh vật đa bào, có thể không quá khó nếu điều kiện môi trường phù hợp. Thách thức thực sự là biến những thay đổi đó thành lợi thế sinh tồn. Ví dụ, bộ não lớn tiêu tốn nhiều năng lượng và cần lượng oxy cao, nên trí thông minh phức tạp chỉ có thể xuất hiện khi hành tinh đạt được mức oxy ổn định trong thời gian dài. Điều này giải thích vì sao con người xuất hiện khá muộn trong lịch sử Trái đất.

Một giả thuyết đáng chú ý khác là: sự sống vi sinh vật có thể phổ biến khắp vũ trụ, nhưng trí thông minh thì hiếm hơn nhiều. Thậm chí, nếu các nền văn minh thông minh tồn tại, họ có thể tự hủy diệt trước khi đạt đến giai đoạn du hành liên sao. Ngoài ra, không phải nền văn minh nào cũng quan tâm đến việc khám phá vũ trụ hay tìm kiếm sự sống khác, nên dấu vết của họ có thể rất khó nhận ra.

Cuối cùng, câu hỏi liệu trí thông minh có hiếm trong vũ trụ vẫn còn bỏ ngỏ. Có thể chúng ta là kết quả của một chuỗi tiến hóa hiếm hoi. Nhưng cũng có thể trí tuệ không hề độc nhất chỉ là vũ trụ quá rộng lớn, thời gian quá dài, và mỗi nền văn minh tiến hóa theo một con đường khác nhau mà chúng ta chưa đủ khả năng nhìn thấy.(popularmechanics)