Hà Nội sẽ thí điểm lắp camera AI tại các bếp ăn trường học, đồng thời triển khai hệ thống HanoiCheck để số hóa toàn bộ quy trình quản lý bữa ăn bán trú. Đây là một hướng đi rất đáng thử, cũng là một điểm sáng trong hệ thống học đường bởi công nghệ hoàn toàn có thể giúp việc quản lý trở nên minh bạch, chuyên nghiệp và dễ truy xuất hơn. Nhưng nhiều câu hỏi lại tự đặt ra, liệu chỉ bổ sung AI và camera giám sát đã đủ để giải quyết bài toán an toàn thực phẩm học đường hay chưa?
Bởi nhiều năm qua, mỗi khi xảy ra một vụ việc liên quan đến an toàn thực phẩm học đường, điều khiến phụ huynh lo lắng nhất không chỉ là thực phẩm có an toàn hay không, mà còn là rất khó biết chính xác chuyện gì đã xảy ra trong bếp ăn. Khi có camera, dữ liệu được lưu lại và phụ huynh có thể theo dõi một phần quy trình chế biến thông qua ứng dụng, mọi thứ sẽ minh bạch hơn trước rất nhiều. Nhưng nếu nghĩ kỹ hơn, mình lại thấy AI không phải là yếu tố quyết định.
Nếu nguyên liệu đầu vào vốn đã không đạt chất lượng, nếu nhà cung cấp gian dối về nguồn gốc, hoặc nếu người vận hành cố tình bỏ qua quy trình thì camera AI cũng rất khó giải quyết tận gốc vấn đề. AI có thể nhận diện một số hành vi bất thường như nhân viên không đeo găng tay, không đội mũ, đi sai khu vực hay bỏ qua một bước trong quy trình. Tuy nhiên, AI gần như không thể nhìn bằng camera để biết miếng thịt đó có chứa vi khuẩn hay không, rau có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay thực phẩm đã bị biến chất từ trước hay chưa. Theo mình, giá trị lớn nhất của hệ thống này không nằm ở chữ AI, mà nằm ở dữ liệu.
Bởi nhiều năm qua, mỗi khi xảy ra một vụ việc liên quan đến an toàn thực phẩm học đường, điều khiến phụ huynh lo lắng nhất không chỉ là thực phẩm có an toàn hay không, mà còn là rất khó biết chính xác chuyện gì đã xảy ra trong bếp ăn. Khi có camera, dữ liệu được lưu lại và phụ huynh có thể theo dõi một phần quy trình chế biến thông qua ứng dụng, mọi thứ sẽ minh bạch hơn trước rất nhiều. Nhưng nếu nghĩ kỹ hơn, mình lại thấy AI không phải là yếu tố quyết định.
Nếu nguyên liệu đầu vào vốn đã không đạt chất lượng, nếu nhà cung cấp gian dối về nguồn gốc, hoặc nếu người vận hành cố tình bỏ qua quy trình thì camera AI cũng rất khó giải quyết tận gốc vấn đề. AI có thể nhận diện một số hành vi bất thường như nhân viên không đeo găng tay, không đội mũ, đi sai khu vực hay bỏ qua một bước trong quy trình. Tuy nhiên, AI gần như không thể nhìn bằng camera để biết miếng thịt đó có chứa vi khuẩn hay không, rau có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay thực phẩm đã bị biến chất từ trước hay chưa. Theo mình, giá trị lớn nhất của hệ thống này không nằm ở chữ AI, mà nằm ở dữ liệu.
Khi toàn bộ thông tin từ nhà cung cấp, nguồn gốc thực phẩm, thực đơn, quy trình chế biến đến hình ảnh từ camera đều được lưu lại trên cùng một hệ thống, việc truy xuất sẽ nhanh hơn rất nhiều nếu xảy ra sự cố. Thay vì phải tổng hợp hồ sơ giấy từ nhiều nơi, cơ quan quản lý có thể nhanh chóng xác định lô thực phẩm nào được sử dụng, đơn vị nào cung cấp, quy trình chế biến diễn ra ra sao và ai là người chịu trách nhiệm. Đây có lẽ cũng chính là mục tiêu của hệ thống HanoiCheck mà Hà Nội đang triển khai.
Một hiệu quả khác ít được nhắc đến là tác dụng phòng ngừa. Khi biết mọi quy trình đều có thể được ghi nhận và truy xuất, từ đơn vị cung cấp thực phẩm đến nhà trường và nhân viên bếp ăn đều sẽ có xu hướng tuân thủ quy trình nghiêm túng hơn. Trong nhiều trường hợp, việc mọi người biết mình đang được giám sát đã đủ để giảm đáng kể những hành vi cẩu thả hoặc cố tình vi phạm.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy giá trị khi đi kèm với một quy trình quản lý tốt, nhân sự hoạt động chất lượng và hệ thống hoạt động minh bạch, rõ ràng. Nếu camera chỉ lắp để đó mà không có người theo dõi, dữ liệu không được phân tích hoặc các cảnh báo của AI không dẫn đến hành động cụ thể thì hệ thống rất dễ trở thành một khoản đầu tư tốn kém nhưng hiệu quả hạn chế. Còn nếu hệ thống tốt, quy trình quản lý có nhưng quy định không chặt chẽ minh bạch, không có phương án phòng ngừa trong các tình huống khẩn cấp hoặc chỉ đơn giản là người quản lý "tự đánh trống, tự thổi còi" thì dù hệ thống máy móc có hiện đại tới đâu, lý thuyết có tốt cỡ nào thì cũng vẫn là "đâu lại vào đó".
Chúng ta thường có xu hướng đặt quá nhiều kỳ vọng vào AI, nhưng bản chất AI không tạo ra sự minh bạch. AI chỉ giúp con người minh bạch hóa những gì vốn đã được ghi nhận và quản lý đúng cách. Muốn bữa ăn học đường thực sự an toàn, điều quan trọng nhất vẫn là sự trung thực của nhà cung cấp, quy trình kiểm soát chặt chẽ của nhà trường, trách nhiệm của cơ quan quản lý và khả năng truy xuất khi có sự cố. AI chỉ là một mắt xích giúp cả hệ thống đó vận hành hiệu quả hơn, chứ không thể thay thế nó. Mong rằng với hệ thống hiện đại hơn, quy trình, quy định quản lý rõ ràng hơn, chặt chẽ hơn sẽ giúp cho chất lượng giáo dục, chất lượng con người, đặc biệt là thế hệ tương lai được đi lên.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
