Phạm Thanh Bình
Writer
Hãy thử tưởng tượng vài năm tới, một cuốn tiểu thuyết do AI hỗ trợ viết trở thành sách bán chạy nhất. Một bức tranh được tạo bằng AI được bán với giá hàng chục tỷ đồng. Hay một bài hát do AI sáng tác đạt hàng trăm triệu lượt nghe trên các nền tảng trực tuyến và mang về nguồn thu khổng lồ. Khi đó, ai sẽ là người được hưởng toàn bộ số tiền này? Và nếu sau đó tác phẩm bị phát hiện sao chép dữ liệu, vi phạm bản quyền hoặc gây ra tranh chấp, ai sẽ là người đứng ra chịu trách nhiệm?
Đây không còn là câu chuyện viễn tưởng. Khi AI ngày càng tạo ra những sản phẩm khó phân biệt với tác phẩm của con người, câu hỏi được quan tâm nhất không còn là "AI có thể sáng tạo hay không", mà là ai sẽ chịu trách nhiệm và ai sẽ được hưởng thành quả từ những sản phẩm do AI tạo ra.
Theo mình, câu hỏi đáng quan tâm nhất không phải là "AI có nên được tham gia sáng tạo hay không", mà là ai sẽ chịu trách nhiệm và ai sẽ được hưởng thành quả khi một tác phẩm do AI tạo ra mang lại giá trị kinh tế hoặc danh tiếng.
Ở thời điểm hiện nay, AI vẫn chỉ là một công cụ, không phải một chủ thể pháp lý. AI không thể đứng tên sở hữu tác phẩm, không thể ký hợp đồng, cũng không thể chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu xảy ra tranh chấp. Vì vậy, người sử dụng AI mới là người phải chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng, từ tính trung thực, nguồn gốc của tác phẩm cho đến mọi hậu quả phát sinh nếu có.
Điều này cũng đồng nghĩa, nếu một tác phẩm do AI hỗ trợ hoặc tạo ra mang về lợi nhuận, danh tiếng hay các quyền lợi khác thì người hoặc tổ chức sử dụng AI sẽ là bên được hưởng những lợi ích đó. Tuy nhiên, quyền hưởng lợi chỉ thực sự hợp lý khi quá trình sáng tạo được công khai và tuân thủ đúng các quy định đã được đặt ra. Nếu một người cố tình che giấu việc sử dụng AI để tạo lợi thế trước những người khác, thì vấn đề không còn nằm ở công nghệ mà nằm ở sự thiếu trung thực.
Theo mình, xã hội cũng không nên mặc định rằng cứ sử dụng AI là "gian lận". Thực tế, nhiều người dùng AI như một công cụ hỗ trợ để tìm ý tưởng, chỉnh sửa bố cục, hoàn thiện hình ảnh hoặc tối ưu nội dung, giống như cách các thế hệ trước từng sử dụng máy tính, Photoshop hay các phần mềm thiết kế. Giá trị của tác phẩm vẫn có thể đến từ ý tưởng, cách đặt vấn đề, khả năng lựa chọn và sự sáng tạo của con người.
Điều cần thay đổi là cách xây dựng luật chơi. Thay vì cấm hoàn toàn AI hoặc để mọi người sử dụng một cách âm thầm, các cuộc thi và tổ chức nên quy định rõ AI được phép tham gia ở mức độ nào, phần nào bắt buộc phải do con người thực hiện và người tham gia có nghĩa vụ công khai vai trò của AI trong quá trình sáng tạo. Khi mọi người cùng chơi theo một bộ quy tắc minh bạch, AI sẽ trở thành công cụ giúp nâng cao năng suất thay vì là nguyên nhân gây ra những tranh cãi về sự công bằng.
Có lẽ đây sẽ là một trong những vấn đề pháp lý và đạo đức lớn nhất của kỷ nguyên AI. Khi công nghệ ngày càng tạo ra những sản phẩm khó phân biệt với tác phẩm của con người, điều quyết định không còn là "đây có phải do AI tạo ra hay không", mà là con người đã sử dụng AI một cách trung thực, minh bạch và có trách nhiệm đến đâu.
Đây không còn là câu chuyện viễn tưởng. Khi AI ngày càng tạo ra những sản phẩm khó phân biệt với tác phẩm của con người, câu hỏi được quan tâm nhất không còn là "AI có thể sáng tạo hay không", mà là ai sẽ chịu trách nhiệm và ai sẽ được hưởng thành quả từ những sản phẩm do AI tạo ra.
Theo mình, câu hỏi đáng quan tâm nhất không phải là "AI có nên được tham gia sáng tạo hay không", mà là ai sẽ chịu trách nhiệm và ai sẽ được hưởng thành quả khi một tác phẩm do AI tạo ra mang lại giá trị kinh tế hoặc danh tiếng.
Ở thời điểm hiện nay, AI vẫn chỉ là một công cụ, không phải một chủ thể pháp lý. AI không thể đứng tên sở hữu tác phẩm, không thể ký hợp đồng, cũng không thể chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu xảy ra tranh chấp. Vì vậy, người sử dụng AI mới là người phải chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng, từ tính trung thực, nguồn gốc của tác phẩm cho đến mọi hậu quả phát sinh nếu có.
Điều này cũng đồng nghĩa, nếu một tác phẩm do AI hỗ trợ hoặc tạo ra mang về lợi nhuận, danh tiếng hay các quyền lợi khác thì người hoặc tổ chức sử dụng AI sẽ là bên được hưởng những lợi ích đó. Tuy nhiên, quyền hưởng lợi chỉ thực sự hợp lý khi quá trình sáng tạo được công khai và tuân thủ đúng các quy định đã được đặt ra. Nếu một người cố tình che giấu việc sử dụng AI để tạo lợi thế trước những người khác, thì vấn đề không còn nằm ở công nghệ mà nằm ở sự thiếu trung thực.
Theo mình, xã hội cũng không nên mặc định rằng cứ sử dụng AI là "gian lận". Thực tế, nhiều người dùng AI như một công cụ hỗ trợ để tìm ý tưởng, chỉnh sửa bố cục, hoàn thiện hình ảnh hoặc tối ưu nội dung, giống như cách các thế hệ trước từng sử dụng máy tính, Photoshop hay các phần mềm thiết kế. Giá trị của tác phẩm vẫn có thể đến từ ý tưởng, cách đặt vấn đề, khả năng lựa chọn và sự sáng tạo của con người.
Điều cần thay đổi là cách xây dựng luật chơi. Thay vì cấm hoàn toàn AI hoặc để mọi người sử dụng một cách âm thầm, các cuộc thi và tổ chức nên quy định rõ AI được phép tham gia ở mức độ nào, phần nào bắt buộc phải do con người thực hiện và người tham gia có nghĩa vụ công khai vai trò của AI trong quá trình sáng tạo. Khi mọi người cùng chơi theo một bộ quy tắc minh bạch, AI sẽ trở thành công cụ giúp nâng cao năng suất thay vì là nguyên nhân gây ra những tranh cãi về sự công bằng.
Có lẽ đây sẽ là một trong những vấn đề pháp lý và đạo đức lớn nhất của kỷ nguyên AI. Khi công nghệ ngày càng tạo ra những sản phẩm khó phân biệt với tác phẩm của con người, điều quyết định không còn là "đây có phải do AI tạo ra hay không", mà là con người đã sử dụng AI một cách trung thực, minh bạch và có trách nhiệm đến đâu.
