Hoàng Khang
Writer
Tại các đại đô thị sầm uất bậc nhất Trung Quốc, một làn sóng ngầm đang diễn ra đằng sau những tòa nhà chọc trời và ánh đèn neon rực rỡ. Đó không phải là sự bùng nổ của một trào lưu tiêu dùng xa xỉ, mà là sự lan rộng của một nỗi sợ hãi mang tên "cô độc". Với 125 triệu người đang sống một mình, Trung Quốc đang chứng kiến sự chuyển dịch cấu trúc xã hội chưa từng có, nơi sự tự do cá nhân bị bao phủ bởi nỗi ám ảnh về một cái chết trong im lặng, không ai hay biết. Chính thực trạng này đã khai sinh ra một thị trường dịch vụ kỳ lạ: từ những ứng dụng "điểm danh sinh tồn" cho đến các cộng đồng cứu trợ kỹ thuật số.
Cơn sốt Sileme và chân dung tệp khách hàng đặc biệt
Đầu năm nay, bảng xếp hạng ứng dụng trả phí của Apple tại Trung Quốc bất ngờ bị khuấy đảo bởi một cái tên gây sốc: Sileme (nghĩa đen: "Bạn đã chết chưa?"). Ứng dụng này, hiện đã được đổi tên tế nhị hơn là Demumu, được phát triển bởi Guo Mengchu – một lập trình viên thuộc thế hệ Gen Z với ngân sách khởi tạo vỏn vẹn 1.500 nhân dân tệ (khoảng 216 USD). Cơ chế hoạt động của nó đơn giản đến mức tàn nhẫn nhưng lại đánh trúng vào tử huyệt tâm lý của hàng triệu người: Nếu người dùng không thực hiện thao tác "điểm danh" trên điện thoại trong hai ngày liên tiếp, hệ thống mặc định rằng có chuyện chẳng lành và sẽ tự động gửi email thông báo cho người liên hệ khẩn cấp đã được cài đặt trước.
Dữ liệu từ Guo Mengchu đã tiết lộ một sự thật đáng kinh ngạc về nhân khẩu học của sự cô đơn. Gần 90% người dùng đăng ký dịch vụ này không phải là người già neo đơn như lầm tưởng của nhiều người, mà là phụ nữ độc thân trong độ tuổi từ 25 đến 35, đang sinh sống và làm việc tại các thành phố hạng 1 và hạng 2. Đây là nhóm đối tượng có thu nhập, có sự nghiệp, nhưng lại thiếu hụt trầm trọng các kết nối xã hội thân cận trong cuộc sống thường nhật.
Trước Sileme, thị trường cũng đã chứng kiến sự xuất hiện của Shanyan vào năm 2020, một ứng dụng cho phép người dùng soạn sẵn những thông điệp chia tay hay di chúc số. Hou Dongmin, nhà sáng lập của Shanyan, chia sẻ rằng ý tưởng này nảy sinh từ chính những đêm cô độc trong căn phòng thuê trọ, khi nỗi sợ hãi rằng những lời trăng trối gửi đến gia đình sẽ vĩnh viễn bị chôn vùi nếu bản thân gặp bất trắc.
Bi kịch của sự tự do: Khi không tìm nổi một người để tin tưởng
Tuy nhiên, công nghệ không phải là liều thuốc vạn năng cho căn bệnh trầm kha của xã hội hiện đại. Wang Zheng, một chuyên gia truyền thông 54 tuổi sống giữa Bắc Kinh – đại đô thị 22 triệu dân, là minh chứng sống động cho nghịch lý này. Dù sống giữa biển người, bà luôn cảm thấy mình vô hình "như một ngọn cỏ ven đường". Bà thừa nhận đã do dự khi định cài đặt Demumu vì vấp phải một câu hỏi cay đắng mà thuật toán không thể giải quyết: "Ai sẽ là người nhận thông báo khẩn cấp của tôi?".
Trong một xã hội mà các kết nối gia đình truyền thống đang lỏng lẻo dần do áp lực công việc và khoảng cách địa lý, việc tìm kiếm một người đủ tin cậy để trao gửi tính mạng trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Hơn nữa, độ trễ hai ngày của ứng dụng có thể là quá muộn trong các tình huống cấp cứu y tế khẩn cấp như đột quỵ hay tai nạn sinh hoạt.
Thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì diễn ra trên màn hình điện thoại. Tại Trung Quốc, rủi ro y tế là thử thách lớn nhất đối với những người sống một mình khi nhiều bệnh viện vẫn yêu cầu người thân ký cam kết cho các thủ tục gây mê hoặc phẫu thuật. Bà Wang từng phải lên nền tảng thương mại điện tử Taobao thuê một "người đồng hành y tế" với giá 188 USD chỉ để có người cầm hộ đồ đạc và đóng giả người thân ký giấy tờ. Dù giao dịch thành công, sự giúp đỡ được mua bằng tiền đó vẫn để lại cảm giác trống rỗng và mờ nhạt.
Sự vào cuộc của chính quyền và công nghệ giám sát nhân văn
Không chỉ phó mặc cho các giải pháp tư nhân, chính quyền địa phương tại Trung Quốc cũng bắt đầu nhận diện và can thiệp để bảo vệ nhóm cư dân yếu thế hơn, đặc biệt là người cao tuổi. Tại thị trấn Sijng, quận Tùng Giang (Thượng Hải), một hệ thống giám sát thụ động đã được triển khai. Các thiết bị cảm biến chuyển động miễn phí được lắp đặt tại phòng khách của các hộ gia đình cao tuổi neo đơn. Nếu hệ thống không phát hiện chuyển động trong một khoảng thời gian nhất định, báo động sẽ được gửi trực tiếp về trung tâm điều hành để cử người xuống kiểm tra.
Cộng đồng Yunyi Liucun tại đây còn áp dụng hệ thống quản lý cư dân theo mã màu cực kỳ khoa học. Mã màu đỏ dành cho người già không có con cái hoặc con cái ở xa với tần suất liên lạc thưa thớt; mã màu vàng cho trường hợp con cái sống cùng thành phố; và mã màu xanh cho những người có con cái sống ngay trong quận. Cách tiếp cận này đánh dấu một bước chuyển dịch quan trọng trong phúc lợi xã hội: Khi mạng lưới gia đình suy yếu, mạng lưới cộng đồng và chính quyền buộc phải trở thành "người thân" thay thế.
Chấp nhận cô đơn như một lối sống
Dù sống một mình mang lại sự tự do tuyệt đối – như cách bà Wang ví von là "được làm vua trong vương quốc riêng của mình" – nhưng nhu cầu được kết nối, được nhìn thấy và lắng nghe chưa bao giờ mất đi. Nhà sáng lập Zhang Mo của trang RedNote mang tên "Just Me" đã nhận được 20.000 lượt theo dõi chỉ sau một đêm khi kêu gọi mọi người chia sẻ về sự cô độc. Cô tin rằng trong một xã hội "nguyên tử hóa" nơi mỗi cá nhân là một hạt nhân riêng biệt, con người đang khát khao những kết nối cảm xúc thuần túy hơn là sự trợ giúp vật chất.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất để hình thành các cộng đồng hỗ trợ lẫn nhau vẫn là sự xấu hổ. Nhiều người trung niên và cao tuổi vẫn ngại chia sẻ khó khăn thực sự của mình, biến các nhóm chat thành nơi tán gẫu vô thưởng vô phạt thay vì mạng lưới cứu trợ thực tế. Bất chấp những thách thức đó, Wang Zheng vẫn tin vào giá trị của sự độc lập khi nhìn vào người cha 89 tuổi sống tự tại ở Đại Liên. Bà khẳng định sống một mình không phải là điều đáng thương, mà là một cam kết sống theo cách mình muốn, miễn là có sự hỗ trợ của công nghệ và lòng trắc ẩn từ cộng đồng để không ai bị lãng quên trong sự im lặng.
Cơn sốt Sileme và chân dung tệp khách hàng đặc biệt
Đầu năm nay, bảng xếp hạng ứng dụng trả phí của Apple tại Trung Quốc bất ngờ bị khuấy đảo bởi một cái tên gây sốc: Sileme (nghĩa đen: "Bạn đã chết chưa?"). Ứng dụng này, hiện đã được đổi tên tế nhị hơn là Demumu, được phát triển bởi Guo Mengchu – một lập trình viên thuộc thế hệ Gen Z với ngân sách khởi tạo vỏn vẹn 1.500 nhân dân tệ (khoảng 216 USD). Cơ chế hoạt động của nó đơn giản đến mức tàn nhẫn nhưng lại đánh trúng vào tử huyệt tâm lý của hàng triệu người: Nếu người dùng không thực hiện thao tác "điểm danh" trên điện thoại trong hai ngày liên tiếp, hệ thống mặc định rằng có chuyện chẳng lành và sẽ tự động gửi email thông báo cho người liên hệ khẩn cấp đã được cài đặt trước.
Dữ liệu từ Guo Mengchu đã tiết lộ một sự thật đáng kinh ngạc về nhân khẩu học của sự cô đơn. Gần 90% người dùng đăng ký dịch vụ này không phải là người già neo đơn như lầm tưởng của nhiều người, mà là phụ nữ độc thân trong độ tuổi từ 25 đến 35, đang sinh sống và làm việc tại các thành phố hạng 1 và hạng 2. Đây là nhóm đối tượng có thu nhập, có sự nghiệp, nhưng lại thiếu hụt trầm trọng các kết nối xã hội thân cận trong cuộc sống thường nhật.
Trước Sileme, thị trường cũng đã chứng kiến sự xuất hiện của Shanyan vào năm 2020, một ứng dụng cho phép người dùng soạn sẵn những thông điệp chia tay hay di chúc số. Hou Dongmin, nhà sáng lập của Shanyan, chia sẻ rằng ý tưởng này nảy sinh từ chính những đêm cô độc trong căn phòng thuê trọ, khi nỗi sợ hãi rằng những lời trăng trối gửi đến gia đình sẽ vĩnh viễn bị chôn vùi nếu bản thân gặp bất trắc.
Bi kịch của sự tự do: Khi không tìm nổi một người để tin tưởng
Tuy nhiên, công nghệ không phải là liều thuốc vạn năng cho căn bệnh trầm kha của xã hội hiện đại. Wang Zheng, một chuyên gia truyền thông 54 tuổi sống giữa Bắc Kinh – đại đô thị 22 triệu dân, là minh chứng sống động cho nghịch lý này. Dù sống giữa biển người, bà luôn cảm thấy mình vô hình "như một ngọn cỏ ven đường". Bà thừa nhận đã do dự khi định cài đặt Demumu vì vấp phải một câu hỏi cay đắng mà thuật toán không thể giải quyết: "Ai sẽ là người nhận thông báo khẩn cấp của tôi?".
Trong một xã hội mà các kết nối gia đình truyền thống đang lỏng lẻo dần do áp lực công việc và khoảng cách địa lý, việc tìm kiếm một người đủ tin cậy để trao gửi tính mạng trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Hơn nữa, độ trễ hai ngày của ứng dụng có thể là quá muộn trong các tình huống cấp cứu y tế khẩn cấp như đột quỵ hay tai nạn sinh hoạt.
Thực tế khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì diễn ra trên màn hình điện thoại. Tại Trung Quốc, rủi ro y tế là thử thách lớn nhất đối với những người sống một mình khi nhiều bệnh viện vẫn yêu cầu người thân ký cam kết cho các thủ tục gây mê hoặc phẫu thuật. Bà Wang từng phải lên nền tảng thương mại điện tử Taobao thuê một "người đồng hành y tế" với giá 188 USD chỉ để có người cầm hộ đồ đạc và đóng giả người thân ký giấy tờ. Dù giao dịch thành công, sự giúp đỡ được mua bằng tiền đó vẫn để lại cảm giác trống rỗng và mờ nhạt.
Sự vào cuộc của chính quyền và công nghệ giám sát nhân văn
Không chỉ phó mặc cho các giải pháp tư nhân, chính quyền địa phương tại Trung Quốc cũng bắt đầu nhận diện và can thiệp để bảo vệ nhóm cư dân yếu thế hơn, đặc biệt là người cao tuổi. Tại thị trấn Sijng, quận Tùng Giang (Thượng Hải), một hệ thống giám sát thụ động đã được triển khai. Các thiết bị cảm biến chuyển động miễn phí được lắp đặt tại phòng khách của các hộ gia đình cao tuổi neo đơn. Nếu hệ thống không phát hiện chuyển động trong một khoảng thời gian nhất định, báo động sẽ được gửi trực tiếp về trung tâm điều hành để cử người xuống kiểm tra.
Cộng đồng Yunyi Liucun tại đây còn áp dụng hệ thống quản lý cư dân theo mã màu cực kỳ khoa học. Mã màu đỏ dành cho người già không có con cái hoặc con cái ở xa với tần suất liên lạc thưa thớt; mã màu vàng cho trường hợp con cái sống cùng thành phố; và mã màu xanh cho những người có con cái sống ngay trong quận. Cách tiếp cận này đánh dấu một bước chuyển dịch quan trọng trong phúc lợi xã hội: Khi mạng lưới gia đình suy yếu, mạng lưới cộng đồng và chính quyền buộc phải trở thành "người thân" thay thế.
Chấp nhận cô đơn như một lối sống
Dù sống một mình mang lại sự tự do tuyệt đối – như cách bà Wang ví von là "được làm vua trong vương quốc riêng của mình" – nhưng nhu cầu được kết nối, được nhìn thấy và lắng nghe chưa bao giờ mất đi. Nhà sáng lập Zhang Mo của trang RedNote mang tên "Just Me" đã nhận được 20.000 lượt theo dõi chỉ sau một đêm khi kêu gọi mọi người chia sẻ về sự cô độc. Cô tin rằng trong một xã hội "nguyên tử hóa" nơi mỗi cá nhân là một hạt nhân riêng biệt, con người đang khát khao những kết nối cảm xúc thuần túy hơn là sự trợ giúp vật chất.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất để hình thành các cộng đồng hỗ trợ lẫn nhau vẫn là sự xấu hổ. Nhiều người trung niên và cao tuổi vẫn ngại chia sẻ khó khăn thực sự của mình, biến các nhóm chat thành nơi tán gẫu vô thưởng vô phạt thay vì mạng lưới cứu trợ thực tế. Bất chấp những thách thức đó, Wang Zheng vẫn tin vào giá trị của sự độc lập khi nhìn vào người cha 89 tuổi sống tự tại ở Đại Liên. Bà khẳng định sống một mình không phải là điều đáng thương, mà là một cam kết sống theo cách mình muốn, miễn là có sự hỗ trợ của công nghệ và lòng trắc ẩn từ cộng đồng để không ai bị lãng quên trong sự im lặng.
