Mai Nhung
Writer
Một làn sóng hoang mang đang bao trùm lên tầng lớp lao động tri thức tại các tập đoàn công nghệ hàng đầu nước Mỹ. Hàng chục ngàn nhân viên, những người từng được xem là tinh hoa của thị trường lao động, bỗng chốc nhận trát sa thải mà không có một lời giải thích thỏa đáng. Trong khi các công ty viện dẫn lý do tái cấu trúc hay tinh gọn bộ máy, thì những con số thống kê lại chỉ ra một "thủ phạm" thầm lặng nhưng tàn khốc: Trí tuệ nhân tạo (AI). Theo báo cáo mới nhất từ Challenger, các doanh nghiệp Mỹ đã quy trách nhiệm cho AI trong gần 55.000 kế hoạch sa thải vào năm ngoái, một con số tăng đột biến so với mức 17.000 của hai năm trước cộng lại.
Bóng ma AI hay chiêu trò cắt giảm chi phí?
Kent Ha, một nhân viên ngoài 30 tuổi sống tại Portland (bang Oregon), không tỏ ra quá bất ngờ khi nhận thông báo thôi việc từ Intel. Sau hàng loạt đợt cắt giảm nhân sự trước đó, anh đã chuẩn bị tâm lý cho tình huống xấu nhất. Tuy nhiên, điều khiến Ha và hàng ngục đồng nghiệp khác trăn trở là câu hỏi: "Tại sao?". Họ không nhận thấy bất kỳ vấn đề nào về hiệu suất cá nhân, và các lý do như "cắt giảm chi phí" hay xu hướng "Great Flattening" (tinh giản tầng nấc quản lý) dường như chưa đủ thuyết phục.
Trong suốt năm qua, phóng viên tờ Business Insider đã phỏng vấn hàng chục lao động trí óc vừa bị sa thải. Một bức tranh chung hiện lên: Các công ty đang ồ ạt đổ tiền vào đầu tư AI nhưng lại mập mờ về tác động của nó đối với nhân sự. Một số doanh nghiệp thừa nhận mục tiêu thay thế con người, nhưng phần lớn chọn cách im lặng. Họ sa thải nhân viên cũ trong khi vẫn rót hàng tỷ USD cho các dự án AI mới, buộc người lao động phải tự chắp nối các mảnh ghép để tìm ra sự thật.
Joe Friend, một cựu giám đốc quản lý sản phẩm tại Microsoft, người vừa mất việc cùng hàng nghìn đồng nghiệp khác, có một góc nhìn thực tế hơn. Ông cho rằng AI đã "nuốt chửng" công việc của con người, nhưng không phải theo cách trực tiếp thay thế năng suất làm việc. "Tôi nghĩ đây là những đợt cắt giảm để bù đắp cho chi phí khổng lồ đang đổ vào hạ tầng AI," ông nhận định. Theo ông, chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy AI thực sự nâng cao năng suất ở mức đáng kể để thay thế hoàn toàn con người ngay lập tức, mà vấn đề cốt lõi nằm ở việc các tập đoàn cần giải phóng nguồn tiền mặt để chạy đua vũ trang công nghệ.
Sự im lặng của các ông lớn và áp lực thích nghi
Phản hồi về các đợt sa thải, các tập đoàn công nghệ lớn vẫn kiên quyết tránh nhắc đến AI như một nguyên nhân trực tiếp. Đại diện Microsoft khẳng định công ty tập trung giảm tầng quản lý và tinh gọn quy trình. Amazon viện dẫn lý do hiệu quả và văn hóa doanh nghiệp. Trong khi đó, Intel cho biết họ đang thực hiện các bước để trở nên "tinh gọn hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn". Những lời giải thích chung chung này càng khiến người lao động hoang mang về tương lai của mình.
James Hwang, một nhân viên hỗ trợ CNTT tại Amazon vừa mất việc vào tháng 10, thừa nhận vai trò của mình có nguy cơ bị tự động hóa cao. Dù CEO Andy Jassy từng kỳ vọng AI sẽ giúp thu nhỏ lực lượng lao động, nhưng Hwang tin rằng công nghệ hiện tại chưa đủ chín muồi để thay thế hoàn toàn con người trong việc xử lý các sự cố phức tạp. "Với chúng tôi, AI là một công cụ, vì hỗ trợ vẫn cần yếu tố con người," anh khẳng định. Tuy nhiên, niềm tin đó không giúp anh giữ được việc làm.
Đối với những người như Ian Carter hay Lee Givens Jr., việc bị sa thải là một hồi chuông cảnh tỉnh buộc họ phải tái định vị bản thân. Carter, một cựu nhân viên Microsoft, bắt đầu trau dồi kỹ năng AI khi nhận thấy nhu cầu tuyển dụng cho chuyên môn này ngày càng tăng. Trong khi đó, Givens Jr. đã quyết định học các framework AI liên quan đến lĩnh vực phần mềm ngay sau khi bị sa thải năm 2023. Nỗ lực này đã được đền đáp khi anh tìm được vị trí quản lý sản phẩm cấp cao tại một công ty con của Toyota. "Khi có một bước ngoặt công nghệ lớn, như sự trỗi dậy của internet hay AI, bạn buộc phải tái tạo chính mình," anh chia sẻ.
Tương lai bất định của lao động trí óc
Theo một khảo sát gần đây của Goldman Sachs, 90% nhà phân tích cho rằng AI chưa tác động tiêu cực tới mức việc làm tại các công ty họ theo dõi trong ngắn hạn. Tuy nhiên, 60% trong số họ dự đoán AI sẽ khiến số lượng việc làm giảm sút trong 5 năm tới. Điều này vẽ nên một tương lai đầy bất định, nơi an ninh việc làm trong ngành công nghệ không còn được đảm bảo.
Quyết định sa thải của doanh nghiệp thường là tổng hòa của nhiều yếu tố, từ áp lực tài chính đến thay đổi chiến lược ưu tiên. Nhưng đối với 55.000 người lao động vừa mất việc trong năm qua vì lý do liên quan đến AI, thông điệp đã trở nên rõ ràng: Tương lai đáng sợ mà họ lo lắng đã bắt đầu hiện hữu. Để tồn tại, họ không còn cách nào khác ngoài việc học cách sống chung và làm chủ công cụ đang đe dọa thay thế chính mình.
Bóng ma AI hay chiêu trò cắt giảm chi phí?
Kent Ha, một nhân viên ngoài 30 tuổi sống tại Portland (bang Oregon), không tỏ ra quá bất ngờ khi nhận thông báo thôi việc từ Intel. Sau hàng loạt đợt cắt giảm nhân sự trước đó, anh đã chuẩn bị tâm lý cho tình huống xấu nhất. Tuy nhiên, điều khiến Ha và hàng ngục đồng nghiệp khác trăn trở là câu hỏi: "Tại sao?". Họ không nhận thấy bất kỳ vấn đề nào về hiệu suất cá nhân, và các lý do như "cắt giảm chi phí" hay xu hướng "Great Flattening" (tinh giản tầng nấc quản lý) dường như chưa đủ thuyết phục.
Trong suốt năm qua, phóng viên tờ Business Insider đã phỏng vấn hàng chục lao động trí óc vừa bị sa thải. Một bức tranh chung hiện lên: Các công ty đang ồ ạt đổ tiền vào đầu tư AI nhưng lại mập mờ về tác động của nó đối với nhân sự. Một số doanh nghiệp thừa nhận mục tiêu thay thế con người, nhưng phần lớn chọn cách im lặng. Họ sa thải nhân viên cũ trong khi vẫn rót hàng tỷ USD cho các dự án AI mới, buộc người lao động phải tự chắp nối các mảnh ghép để tìm ra sự thật.
Joe Friend, một cựu giám đốc quản lý sản phẩm tại Microsoft, người vừa mất việc cùng hàng nghìn đồng nghiệp khác, có một góc nhìn thực tế hơn. Ông cho rằng AI đã "nuốt chửng" công việc của con người, nhưng không phải theo cách trực tiếp thay thế năng suất làm việc. "Tôi nghĩ đây là những đợt cắt giảm để bù đắp cho chi phí khổng lồ đang đổ vào hạ tầng AI," ông nhận định. Theo ông, chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy AI thực sự nâng cao năng suất ở mức đáng kể để thay thế hoàn toàn con người ngay lập tức, mà vấn đề cốt lõi nằm ở việc các tập đoàn cần giải phóng nguồn tiền mặt để chạy đua vũ trang công nghệ.
Sự im lặng của các ông lớn và áp lực thích nghi
Phản hồi về các đợt sa thải, các tập đoàn công nghệ lớn vẫn kiên quyết tránh nhắc đến AI như một nguyên nhân trực tiếp. Đại diện Microsoft khẳng định công ty tập trung giảm tầng quản lý và tinh gọn quy trình. Amazon viện dẫn lý do hiệu quả và văn hóa doanh nghiệp. Trong khi đó, Intel cho biết họ đang thực hiện các bước để trở nên "tinh gọn hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn". Những lời giải thích chung chung này càng khiến người lao động hoang mang về tương lai của mình.
James Hwang, một nhân viên hỗ trợ CNTT tại Amazon vừa mất việc vào tháng 10, thừa nhận vai trò của mình có nguy cơ bị tự động hóa cao. Dù CEO Andy Jassy từng kỳ vọng AI sẽ giúp thu nhỏ lực lượng lao động, nhưng Hwang tin rằng công nghệ hiện tại chưa đủ chín muồi để thay thế hoàn toàn con người trong việc xử lý các sự cố phức tạp. "Với chúng tôi, AI là một công cụ, vì hỗ trợ vẫn cần yếu tố con người," anh khẳng định. Tuy nhiên, niềm tin đó không giúp anh giữ được việc làm.
Đối với những người như Ian Carter hay Lee Givens Jr., việc bị sa thải là một hồi chuông cảnh tỉnh buộc họ phải tái định vị bản thân. Carter, một cựu nhân viên Microsoft, bắt đầu trau dồi kỹ năng AI khi nhận thấy nhu cầu tuyển dụng cho chuyên môn này ngày càng tăng. Trong khi đó, Givens Jr. đã quyết định học các framework AI liên quan đến lĩnh vực phần mềm ngay sau khi bị sa thải năm 2023. Nỗ lực này đã được đền đáp khi anh tìm được vị trí quản lý sản phẩm cấp cao tại một công ty con của Toyota. "Khi có một bước ngoặt công nghệ lớn, như sự trỗi dậy của internet hay AI, bạn buộc phải tái tạo chính mình," anh chia sẻ.
Tương lai bất định của lao động trí óc
Theo một khảo sát gần đây của Goldman Sachs, 90% nhà phân tích cho rằng AI chưa tác động tiêu cực tới mức việc làm tại các công ty họ theo dõi trong ngắn hạn. Tuy nhiên, 60% trong số họ dự đoán AI sẽ khiến số lượng việc làm giảm sút trong 5 năm tới. Điều này vẽ nên một tương lai đầy bất định, nơi an ninh việc làm trong ngành công nghệ không còn được đảm bảo.
Quyết định sa thải của doanh nghiệp thường là tổng hòa của nhiều yếu tố, từ áp lực tài chính đến thay đổi chiến lược ưu tiên. Nhưng đối với 55.000 người lao động vừa mất việc trong năm qua vì lý do liên quan đến AI, thông điệp đã trở nên rõ ràng: Tương lai đáng sợ mà họ lo lắng đã bắt đầu hiện hữu. Để tồn tại, họ không còn cách nào khác ngoài việc học cách sống chung và làm chủ công cụ đang đe dọa thay thế chính mình.
