"Quái vật" khổng lồ trên bề mặt Mặt Trời vừa phóng ra luồng bức xạ cực mạnh về phía Trái Đất

[Dũng Đỗ]

Một sự kiện thiên văn đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới khoa học toàn cầu khi một cụm vết đen có kích thước khổng lồ trên bề mặt Mặt Trời vừa bất ngờ hoạt động mạnh trở lại. Với kích thước lớn gấp 15 lần Trái Đất, khu vực từ trường bất ổn này đã giải phóng một luồng bức xạ năng lượng cao, gây ra những tác động tức thời lên tầng khí quyển của hành tinh chúng ta và làm gián đoạn hệ thống liên lạc vô tuyến tại nhiều khu vực.

Cú bùng nổ cấp X và tác động tức thì

Vào lúc 19h13 ngày 4/2 (giờ Hà Nội), các đài quan sát thiên văn đã ghi nhận một đợt bùng phát lóa Mặt Trời đạt cường độ X4.2 xuất phát từ cụm vết đen mang ký hiệu AR4633. Trong thang đo sức mạnh của các lóa Mặt Trời, cấp X được xếp hạng là loại mạnh nhất, vượt xa các cấp độ M, C, B và A. Luồng năng lượng cực lớn này đã di chuyển với tốc độ ánh sáng và va chạm với Trái Đất chỉ sau vài phút, làm ion hóa đột ngột tầng khí quyển cao. Hậu quả là tình trạng mất sóng vô tuyến tạm thời đã xảy ra trên diện rộng tại các khu vực đang hướng về phía Mặt Trời lúc đó, bao gồm phía tây châu Phi và phía nam châu Âu.

Sự kiện này một lần nữa khẳng định sự nguy hiểm tiềm tàng của cụm vết đen AR4633. Đây là một vùng từ trường vô cùng phức tạp và phát triển với tốc độ chóng mặt. Kể từ khi hình thành vài ngày trước, nó liên tục phóng ra các đợt lóa mạnh, biến mình thành tâm điểm chú ý của các nhà dự báo thời tiết không gian. Trước đó, cụm này cũng đã sản sinh ra một lóa cấp X8.4 đi kèm với một vụ phun trào vật chất vành nhật hoa (CME) di chuyển chậm, dự kiến có thể gây ra bão địa từ cấp thấp (G1) trong những ngày tới.

Cụm vết đen Mặt Trời AR4633 dưới ánh sáng hydro-alpha (trái) và dưới ánh sáng khả kiến (phải) được chụp ở Arizona ​

"Gã khổng lồ" có thể nhìn thấy bằng mắt thường

Điểm đặc biệt của cụm vết đen AR4633 nằm ở kích thước kinh hoàng của nó. Với đường kính ước tính gấp 15 lần đường kính Trái Đất, cấu trúc này lớn đến mức người yêu thiên văn có thể quan sát được từ mặt đất thông qua các loại kính chuyên dụng lọc ánh sáng hoặc kính quan sát nhật thực mà không cần đến kính thiên văn phóng đại. Nhiếp ảnh gia thiên văn Mark Johnston tại Arizona (Mỹ) đã ghi lại được những hình ảnh sắc nét về "gã khổng lồ" này, cho thấy một vùng tối sẫm màu đầy đe dọa đang hướng thẳng về phía hành tinh xanh.

Về mặt bản chất, vết đen Mặt Trời là những khu vực nơi từ trường hoạt động mạnh mẽ đến mức chúng ngăn cản nhiệt lượng từ lõi Mặt Trời thoát ra bề mặt. Sự chênh lệch nhiệt độ này khiến chúng trở nên tối hơn và mát hơn so với vùng quang quyển rực rỡ xung quanh. Tuy nhiên, sự yên tĩnh này chỉ là vỏ bọc, bởi khi các đường sức từ tại đây bị xoắn vặn và tái sắp xếp đột ngột, chúng sẽ giải phóng năng lượng dưới dạng lóa (bức xạ ánh sáng) hoặc CME (đám mây plasma).

May mắn trong sự hỗn loạn

Mặc dù liên tục "khạc lửa" với các lóa cấp X, nhưng theo đánh giá từ Trung tâm Dự báo Thời tiết Không gian thuộc Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), cụm vết đen AR4633 dường như chỉ đang "phô trương thanh thế" hơn là gây ra hiểm họa thực sự. Phân tích hình ảnh sau vụ nổ X4.2 cho thấy không có dấu hiệu của một vụ phun trào vật chất vành nhật hoa (CME) đáng kể nào đi kèm.

Đây là một tin mừng, bởi lóa Mặt Trời tuy gây nhiễu sóng vô tuyến nhưng chính các đám mây plasma từ CME mới là tác nhân gây ra bão địa từ nghiêm trọng. Nếu một luồng CME mạnh ập vào từ quyển Trái Đất, nó có thể kích hoạt cực quang rực rỡ nhưng đồng thời cũng đe dọa làm tê liệt lưới điện, hệ thống định vị GPS và các vệ tinh trên quỹ đạo.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo rằng sự chủ quan là chưa cho phép vào lúc này. Cụm vết đen khổng lồ vẫn đang trong giai đoạn hoạt động tích cực và duy trì hướng đối diện trực tiếp với Trái Đất. Bất kỳ sự biến động từ trường lớn nào tiếp theo cũng có thể tạo ra những kịch bản thời tiết không gian khắc nghiệt hơn, buộc các cơ quan giám sát phải duy trì trạng thái theo dõi 24/7.