Điều gì xảy ra khi dữ liệu doanh nghiệp nằm ngoài tầm kiểm soát, dù AI vẫn chạy rất tốt?

[Quang Trương]

AI rẻ hơn, mạnh hơn, nhưng dữ liệu của bạn đang thực sự nằm trong tay ai?

AI rẻ và mạnh, nhưng câu chuyện không còn đơn giản​

Nếu theo dõi câu chuyện AI tạo sinh hơn một năm qua, bạn sẽ thấy hầu hết sự chú ý đều xoay quanh sức mạnh mô hình, số tham số, bảng xếp hạng benchmark. Cảm giác chung là ai có mô hình lớn hơn, rẻ hơn, nhanh hơn thì người đó thắng.

Nhưng trong các phòng họp hội đồng quản trị, câu chuyện đang dần đổi hướng. Thay vì chỉ hỏi mô hình này mạnh đến đâu, lãnh đạo bắt đầu hỏi dữ liệu của chúng ta đang ở đâu, ai có quyền chạm vào nó, và nếu có chuyện xảy ra thì ai chịu trách nhiệm.

Sự xuất hiện của những mô hình AI chi phí thấp, hiệu năng cao như DeepSeek đã khiến cuộc tranh luận này bùng lên mạnh mẽ. Với nhiều doanh nghiệp đang mệt mỏi vì chi phí thí điểm AI tạo sinh ngày càng phình to, lời hứa về một mô hình “ngon, bổ, rẻ” nghe cực kỳ hấp dẫn. Bill Conner, cựu cố vấn của Interpol và GCHQ, hiện là CEO của Jitterbit, từng nhận xét rằng DeepSeek đã chứng minh một điều quan trọng, các mô hình ngôn ngữ lớn hiệu suất cao không nhất thiết phải đốt tiền theo kiểu Thung lũng Silicon.

Chính sự “đủ tốt với chi phí thấp” này đã làm sống lại các cuộc thảo luận về tối ưu hóa và hiệu quả thực dụng trong AI. Nhưng vấn đề là, hiệu quả chi phí không tồn tại trong chân không.

Khi hiệu quả chi phí đụng độ địa chính trị​

AI không thể tách rời khỏi dữ liệu. Và dữ liệu thì luôn gắn với luật pháp, chính sách và quyền lực nhà nước. Khi mô hình được lưu trữ và vận hành tại những khu vực pháp lý khác nhau, câu hỏi về quyền riêng tư và quyền tiếp cận của chính phủ không còn là lý thuyết.

Những tiết lộ gần đây từ phía chính phủ Mỹ đã khiến nhiều doanh nghiệp phương Tây phải chững lại. Theo Bill Conner, DeepSeek không chỉ lưu trữ dữ liệu tại Trung Quốc mà còn bị cho là có chia sẻ dữ liệu với các cơ quan tình báo nhà nước. Điều này đẩy rủi ro vượt xa các khung tuân thủ quen thuộc như GDPR hay CCPA, và chạm thẳng vào vùng nhạy cảm của an ninh quốc gia.

Với doanh nghiệp, nguy cơ này đặc biệt nghiêm trọng vì AI hiếm khi đứng một mình. Khi triển khai LLM, doanh nghiệp thường kết nối nó với dữ liệu khách hàng, hệ thống nội bộ và tài sản trí tuệ. Nếu mô hình nền tảng buộc phải chia sẻ dữ liệu hoặc tồn tại những “cửa hậu” vô hình, thì mọi lợi ích tiết kiệm chi phí gần như bị xóa sạch. Doanh nghiệp không chỉ mất chủ quyền dữ liệu mà còn tự tay mở toang ranh giới an ninh của chính mình.

Conner cảnh báo rằng việc DeepSeek bị cáo buộc liên quan đến các mạng lưới mua sắm quân sự và các chiến thuật né kiểm soát xuất khẩu là một tín hiệu đỏ rõ ràng cho CEO, CIO và các nhà quản lý rủi ro. Sử dụng công nghệ như vậy có thể vô tình kéo doanh nghiệp vào rắc rối pháp lý, vi phạm lệnh trừng phạt hoặc làm đứt gãy chuỗi cung ứng.

Trong các lĩnh vực như tài chính, y tế hay quốc phòng, sự mơ hồ về nguồn gốc dữ liệu và cách dữ liệu được sử dụng là điều không thể chấp nhận. Thành công của AI không chỉ nằm ở việc tạo mã nhanh hơn hay tóm tắt tài liệu tốt hơn, mà còn nằm ở việc nhà cung cấp vận hành trong một khuôn khổ pháp lý và đạo đức ra sao.

Quản trị AI không thể chỉ nhìn vào hiệu năng​

Một thực tế thường thấy là các nhóm kỹ thuật tập trung vào hiệu suất và khả năng tích hợp trong giai đoạn thử nghiệm, trong khi nguồn gốc địa chính trị và chủ quyền dữ liệu bị xem nhẹ. Đây là lúc vai trò của CIO và quản lý rủi ro trở nên then chốt. Họ cần đặt ra một lớp quản trị rõ ràng, buộc tổ chức phải trả lời không chỉ câu hỏi mô hình làm được gì, mà còn là ai kiểm soát nó và nó đang vận hành ở đâu.

Theo Conner, với lãnh đạo doanh nghiệp phương Tây, đây không còn là bài toán so sánh hiệu năng hay chi phí. Đây là vấn đề về quản trị, trách nhiệm giải trình và nghĩa vụ ủy thác với cổ đông và khách hàng. Doanh nghiệp không thể biện minh cho việc tích hợp một hệ thống mà nơi lưu trữ dữ liệu, mục đích sử dụng và ảnh hưởng của nhà nước đều mù mờ.

Ngay cả khi một mô hình đạt 95 phần trăm hiệu suất của đối thủ với một nửa chi phí, nguy cơ bị phạt, mất uy tín thương hiệu và thất thoát tài sản trí tuệ có thể xóa sạch mọi khoản tiết kiệm chỉ trong chớp mắt.

Trường hợp DeepSeek vì thế trở thành một lời nhắc nhở rõ ràng. Đã đến lúc các doanh nghiệp cần rà soát lại chuỗi cung ứng AI của mình, hiểu rõ quá trình suy luận diễn ra ở đâu, và ai đang nắm chìa khóa truy cập dữ liệu cốt lõi. Khi thị trường AI tạo sinh trưởng thành, niềm tin, tính minh bạch và chủ quyền dữ liệu nhiều khả năng sẽ quan trọng hơn rất nhiều so với sức hấp dẫn ngắn hạn của chi phí thấp.

Với bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng AI trong cả khu vực công lẫn tư, câu hỏi không phải là chúng ta có nên dùng AI hay không, mà là chúng ta sẵn sàng đánh đổi bao nhiêu quyền kiểm soát dữ liệu để lấy sự tiện lợi trước mắt. (artificialintelligence)