Trí tuệ nhân tạo ngày càng viết văn mượt hơn, vẽ tranh đẹp hơn và nghĩ ra những ý tưởng khiến nhiều người phải thốt lên: “Máy mà cũng làm được vậy sao?”. Nhưng câu hỏi lớn vẫn còn đó: AI có thật sự sáng tạo như con người? Thậm chí vượt con người hay chỉ đang bắt chước rất giỏi?
Một nghiên cứu khoa học mới công bố trên tạp chí Scientific Reports (thuộc hệ thống Nature) đã tìm cách trả lời câu hỏi này bằng dữ liệu thực nghiệm quy mô lớn. Kết quả thu được không chỉ gây tò mò mà còn khiến nhiều người phải suy nghĩ lại về ranh giới giữa trí tuệ con người và máy móc.
Một nghiên cứu khoa học mới công bố trên tạp chí Scientific Reports (thuộc hệ thống Nature) đã tìm cách trả lời câu hỏi này bằng dữ liệu thực nghiệm quy mô lớn. Kết quả thu được không chỉ gây tò mò mà còn khiến nhiều người phải suy nghĩ lại về ranh giới giữa trí tuệ con người và máy móc.
Khi “sáng tạo” được đưa vào phòng thí nghiệm
Trong đời sống, sáng tạo thường gắn với nghệ thuật, cảm xúc hay tài năng thiên bẩm. Nhưng trong khoa học nhận thức, sáng tạo được đo lường cụ thể hơn thông qua cái gọi là tư duy phân kỳ.
Để đo điều này, các nhà nghiên cứu sử dụng một bài kiểm tra có tên Divergent Association Task (DAT). Nhiệm vụ nghe có vẻ đơn giản, đưa ra một loạt từ ngữ càng khác biệt, càng không liên quan đến nhau càng tốt. Càng “xa nhau” về mặt ý nghĩa, điểm sáng tạo càng cao.
Đây không phải trò chơi ngẫu hứng mà là công cụ đã được kiểm chứng trong tâm lý học để đánh giá mức độ linh hoạt và đa dạng trong tư duy.
Để đo điều này, các nhà nghiên cứu sử dụng một bài kiểm tra có tên Divergent Association Task (DAT). Nhiệm vụ nghe có vẻ đơn giản, đưa ra một loạt từ ngữ càng khác biệt, càng không liên quan đến nhau càng tốt. Càng “xa nhau” về mặt ý nghĩa, điểm sáng tạo càng cao.
Đây không phải trò chơi ngẫu hứng mà là công cụ đã được kiểm chứng trong tâm lý học để đánh giá mức độ linh hoạt và đa dạng trong tư duy.
100.000 con người và các mô hình AI
Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ khoảng 100.000 người tham gia bài kiểm tra này, sau đó cho một số mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) – những hệ thống AI hiện đại có khả năng hiểu và tạo văn bản (thực hiện cùng nhiệm vụ).
Kết quả cho thấy một điều đáng chú ý: Một số mô hình AI đạt điểm sáng tạo cao hơn mức trung bình của con người. Nói cách khác, nếu đặt AI vào giữa đám đông, điểm số của nó có thể vượt qua phần lớn người tham gia. Tuy nhiên, khi so sánh với nhóm những người có điểm sáng tạo cao nhất con người vẫn chiếm ưu thế rõ rệt. AI có thể vượt mức trung bình nhưng chưa chạm tới “đỉnh cao” của những bộ óc sáng tạo nhất.
Kết quả cho thấy một điều đáng chú ý: Một số mô hình AI đạt điểm sáng tạo cao hơn mức trung bình của con người. Nói cách khác, nếu đặt AI vào giữa đám đông, điểm số của nó có thể vượt qua phần lớn người tham gia. Tuy nhiên, khi so sánh với nhóm những người có điểm sáng tạo cao nhất con người vẫn chiếm ưu thế rõ rệt. AI có thể vượt mức trung bình nhưng chưa chạm tới “đỉnh cao” của những bộ óc sáng tạo nhất.
Vì sao AI lại có thể làm được điều này?
Các mô hình AI được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ từ internet: Sách, bài báo, diễn đàn, tài liệu học thuật… Nhờ đó, chúng học được cách kết nối những khái niệm rất xa nhau và tạo ra các tổ hợp từ ngữ ít ai nghĩ tới. Điều này giúp AI thể hiện rất tốt ở những bài kiểm tra như DAT, nơi khả năng “liên tưởng rộng” được đánh giá cao.
Tuy nhiên, điều quan trọng cần hiểu là: AI không “cảm nhận” hay “trải nghiệm” thế giới như con người. Những gì nó làm là xử lý xác suất và mô hình hóa ngôn ngữ ở quy mô lớn. Sự sáng tạo của AI mang tính "tính toán", trong khi sáng tạo của con người gắn liền với "cảm xúc, ký ức, trực giác và bối cảnh sống".
Sáng tạo: Cuộc đua hay sự hợp tác?
Phát hiện này không có nghĩa AI sắp thay thế nghệ sĩ, nhà văn hay nhà khoa học. Thay vào đó, nó cho thấy một điều quan trọng hơn: AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ sáng tạo mạnh mẽ.
Trong thực tế, AI đã được sử dụng để:
Trong thực tế, AI đã được sử dụng để:
- Gợi ý ý tưởng viết nội dung
- Hỗ trợ thiết kế hình ảnh
- Tạo nhạc nền, kịch bản, bản nháp sáng tác
- Hỗ trợ nghiên cứu và phát triển sản phẩm
Với khả năng tạo ra hàng loạt phương án trong thời gian ngắn, AI có thể giúp con người vượt qua “bí ý tưởng”, mở rộng góc nhìn và thử nghiệm những hướng đi mới.
Nhưng quyết định cuối cùng lựa chọn ý tưởng nào, chỉnh sửa ra sao, truyền tải cảm xúc như thế nào vẫn là phần việc đòi hỏi tư duy và giá trị con người.
Nhưng quyết định cuối cùng lựa chọn ý tưởng nào, chỉnh sửa ra sao, truyền tải cảm xúc như thế nào vẫn là phần việc đòi hỏi tư duy và giá trị con người.
Điều gì đang chờ phía trước?
Nghiên cứu này là một bước tiến trong việc hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo và sáng tạo con người. Nó cho thấy AI không chỉ là công cụ tính toán khô khan mà đã tiến vào những lĩnh vực từng được xem là “độc quyền của con người”. Tuy vậy, ranh giới giữa “bắt chước thông minh” và “sáng tạo thực sự” vẫn là chủ đề tranh luận. Có lẽ câu hỏi không còn là “AI có sáng tạo hơn con người không?”, mà là: Chúng ta sẽ sử dụng AI như thế nào để nâng tầm sáng tạo của chính mình?
Trong kỷ nguyên công nghệ mới, thay vì cạnh tranh với máy móc, con người có thể chọn cách hợp tác để mỗi ý tưởng không chỉ nhanh hơn mà còn táo bạo và khác biệt hơn bao giờ hết.
Trong kỷ nguyên công nghệ mới, thay vì cạnh tranh với máy móc, con người có thể chọn cách hợp tác để mỗi ý tưởng không chỉ nhanh hơn mà còn táo bạo và khác biệt hơn bao giờ hết.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
